مرکز آثار مفاخر و اسناد دانشگاه فردوسی مشهد

حروف‌نگار اهدایی گروه جغرافیا

در موزه دانشگاه ابزاری نگهداری می‌شود که حروف‌نگار یا حروف‌نویس نامیده می‌شود؛ وسیله‌ای که پیش از رواج گستردهٔ نرم‌افزارهای پیشرفته‌ترِ طراحی و نقشه‌کشی، جهت ایجاد نوشته با فونت‌های موجود در دستگاه، بر روی نقشه‌ها و برگه‌های موردنظر استفاده می‌شد.
این شیئ در سالیان گذشته از سوی گروه جغرافیای دانشکدهٔ ادبیات به موزه اهدا شد.

این ابزار با نام «TAKEDA LETTERING SET» بین دهه‌های ۱۹۶۰–۱۹۷۰ م. تولید می‌شد و محصول شرکت ژاپنی «Takeda Drawing Instruments» است که در سال ۱۹۴۹ م. تأسیس شده و یکی از تولید‌کنندگان معتبر ابزار نقشه‌کشی و حروف‌نویسی به‌شمار می‌آمد‌.

درون جعبهٔ این ابزار، علاوه بر قلم‌های مخصوص و دسته مکانیکی، تعداد ۱۲ قالب حروف‌نویسی یا «Lettering Templates» با اندازهٔ حروف از 0.060 تا 0.500 اینچ دیده می‌شود که برای پیاده کردن حروف و اعداد با اندازه‌های مختلف استفاده می‌شود و خط‌کش مدرج پایین قالب هم برای تنظیم فاصله و مرکزگذاری حروف استفاده می‌شد.

نحوهٔ کار حروف‌نگار به این صورت بود که قالب حروف در کنار خط‌کش قرار می‌گرفت. کاربر با قرار دادن پین راهنما در شیار مستقیم قالب و حرکت دادن پین ردیاب در شیارهای حک‌شده به شکل حروف، مسیر هر حرف را دنبال می‌کرد. قلم متصل به دستگاه نیز هم‌زمان همان مسیر را با جوهر روی نقشه ترسیم می‌کرد؛ به این ترتیب، شکل حروف موجود در قالب روی نقشه یا برگه منتقل می‌شد و حروف با اندازه، ضخامت و فاصله‌ای یکنواخت و استاندارد ایجاد می‌شدند. این ویژگی باعث می‌شد حروف‌نگار برای ایجاد نوشته‌های دقیق و استاندارد بر روی نقشه‌ها و برگه‌ها، به‌ویژه در نقشه‌کشی معماری، مهندسی و فنی، کاربرد داشته باشد.

چنین ابزارهایی پیش از رواج گستردهٔ نرم‌افزارهای طراحی و نقشه‌کشی، امکان ایجاد نوشته‌هایی دقیق و استاندارد را در کنار ترسیمات فنی فراهم می‌کردند و به همین دلیل نقش مهمی در نقشه‌کشی معماری، مهندسی و فنی داشتند.

۷ مهرماه ۱۴۰۵

#معرفی_موزه_دانشگاه

@mafakherferdowsi

instagram.com/mafakher.fum

حروف‌نگار اهدایی گروه جغرافیا

#معرفی_موزه_دانشگاه

@Mafakherferdowsi

instagram.com/mafakher.fum

خانهٔ داروغه

خانۀ تاریخی داروغه از بناهای اواخر دوره قاجاریه (حک: ۱۲۱۰_ ۱۳۴۴ق) در شهر مشهد است. نام این بنا از منصب «داروغه»، از مناصب حکومتی در ساختار اداری شهرهای ایران، ریشه می‌گیرد.

داروغه واژه‌ای با ریشۀ مغولی-ترکی است که از دورۀ مغول به بعد در سلسله‌مراتب مناصب حکومتی ایران رواج یافت. داروغه از دیرباز اختیارات گستردۀ اجرایی و نظامی داشت و در واقع نمایندۀ سیاسی حکومت و شخص سلطان در یک شهر یا منطقه به شمار می رفت. اما در دورۀ قاجار، در کنار مشاغلی مانند کلانتر، کدخدا و بیگلربیگی تنها مسئول نظم و امنیت عمومی شهر بود.

خانه داروغه به وسعت ۶۱۰ متر مربع در خیابان نواب صفوی، راستۀ حوض مسگران قرار دارد. مالک بنا احتمالاً یوسف‌خان بیگلربیگ است که نباید او را با یوسف‌خان هراتی (د: ۱۳۳۰ ق.) اشتباه گرفت. در بسیاری از منابع، یوسف‌خان هراتی، آخرین داروغۀ مشهد و مالک خانۀ داروغه معرفی شده است؛ در حالی‌که بنا بر اطلاعات تاریخی، احتمال داروغه‌بودن یوسف‌خان هراتی بسیار کم است. یوسف‌خان هراتی که عامل روس‌ها در مشهد بود، حوادث مهم زندگی‌اش را در رساله‌ای با عنوان «بیان‌الوقایع» نوشته است که در آن هیچ‌جا به داروغه بودن خود اشاره نکرده است و در دیگر منابع هم شاهدی بر داروغه بودن او وجود ندارد. بر اساس یک متن دست‌نویس به‌جامانده از خاندان محمدحسن‌خان مسعودی، عضو انجمن بلدیه و دومین شهردار مشهد، یوسف‌خان نام دیگری به‌عنوان بیگلربیگ مشهد در حوالی سال ۱۳۲۷ ق. آورده شده است که شاید او مالک خانۀ تاریخی داروغه بوده باشد.

صرف نظر از ابهام‌های موجود دربارهٔ مالک بنا، ویژگی‌های معماری خانۀ داروغه آن را از بناهای شاخص دورۀ قاجار در مشهد متمایز کرده است. در برخی منابع، طرح و تزئینات این خانه را به معماری روسی نسبت داده‌اند؛ در حالی که این خانه نمونۀ کاملی از همزیستی مسالمت‌آمیز معماری ایرانی با تلفیقی از الگوهای معماری شرقی و غربی است. به دلیل سفرهای شاهان و دولتمردان قاجاری به اروپا، بسیاری از جنبه‌های زندگی ایرانیان به تدریج از فرهنگ غرب تأثیر پذیرفت. معماری این خانه نیز بیشتر متأثر از اروپا است تا روسیه؛ هرچند نشانه‌هایی از معماری روسی نیز در آن دیده می‌شود.

در سه ضلع شمالی، جنوبی و شرقی حیاط، تودۀ ساختمانی قرار دارد که در دو طبقه شکل گرفته است. ورودی این بنا در ضلع جنوبی قرار دارد. در سمت شمالی حیاط، یک ایوان زیبا قرار دارد که چهار ستون روبه‌رو و متقارن در جلوی آن قرار گرفته و تا کف حیاط ادامه یافته است. این ایوان تزئینات زیبای آجرکاری دارد. در دو طرف ایوان، دو راه‌پله به‌صورت مورب نسبت به بدنه قرار گرفته‌اند.

در وسط حیاط حوض آب و در اطراف آن چهار باغچه دیده می‌شود. وجود حوض در مرکز حیاط، نشان‌دهندۀ اهمیت و مرکزیت آب در هستی است؛ به‌ویژه که با انعکاس آبی آسمان در دل خود، آینۀ تمام‌نمای هستی را به نمایش می‌گذارد. گذشته از جنبۀ تزئینی و کاربردی آن، حوض خود مرکزی است که تناسب و تقارن جوی‌های کناری، باغچه‌های مشرف به آن و حتی فضاهای اطراف باغچه‌ها را سامان می‌دهد و شعاع این نظم و ریتم چشم‌نواز تا پلکان و ایوان‌ها را نیز در بر می‌گیرد.

در این بنا فضاهای تابستان‌نشین و زمستان‌نشین در مجاورت هم شکل گرفته‌اند. بخش‌های زمستان‌نشین با وسایل گرمایشی گرم می‌شدند و مطبخ را در طبقۀ پایینی این بخش‌ها می‌ساختند تا به گرم‌شدن فضا کمک کند. در خانۀ داروغه، شومینۀ گچ‌بری‌شده در اتاق ضلع شرقی و پنجره‌های دوجداره از ویژگی‌های خاص این خانه به شمار می‌آیند.

خانه داروغه از نخستین بناهای مشهد بود که حمام اختصاصی داشت. استفاده از آجرهای قالبی در شکل‌های مختلف، کاشی‌های هفت‌رنگ، تزئینات چوبی زیر سقف‌ها، تندیس‌های گچی قالبی و تراشیده مانند سر انسان، سر شیر و فرشته‌های بال‌دار افسانه‌ای در نمای رو به حیاط، از تزئینات بنا است.

این بنا با توجه به ویژگی‌های معماری و تزئینی، در دهه‌های اخیر مورد توجه قرار گرفت و در ۷ مهر ۱۳۸۱ با شمارۀ ثبت ۶۳۵۷ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسید. این بنا در سال ۱۳۹۰ خورشیدی توسط شهرداری ثامن خریداری شد و مرمت آن آغاز گردید؛ چهار سال بعد مرمت این خانه به پایان رسید و از سال ۱۳۹۵ امکان بازدید از این بنا فراهم شد.


—————

منابع:
مقاله داستان راست خانه داروغه نوشته شیما سیدی
مقاله مطالعۀ تطبیقی اصول معماری در خانه‌های سنتی ایران نوشتۀ محبوبه نوحی بزنجانی
مقاله منصب داروغه در دوره قاجار نوشته شهرام یوسفی‌فر


#خراسان‌شناسی

@Mafakherferdowsi

instagram.com/mafakher.fum

🔸خراسان‌شناسی _ خانهٔ داروغه 🔸


#خراسان‌شناسی

@mafakherferdowsi

instagram.com/mafakher.fum

قالیچهٔ یادبود هفتادمین سال تأسیس دانشگاه فردوسی مشهد

قالی در فرهنگ و هنر ایران جایگاهی ویژه دارد و در طول تاریخ، علاوه بر کاربرد روزمره، به یکی از مهم‌ترین جلوه‌های هنر ایرانی تبدیل شده است. گستردگی و پیوستگی این هنر در دوره‌های مختلف تاریخی، سبب شده است که قالی ایرانی همواره موردتوجه پژوهشگران و علاقه‌مندان هنر ایران باشد. سیسیل ادواردز، شرق‌شناس و نویسندهٔ کتاب قالی ایران، در خاطره‌ای از بازدید خود از موزهٔ گلستان، به همین اهمیت اشاره می‌کند. او با دیدن فرش‌هایی که بر زمین گسترده بودند، می‌گوید: «عجیب است؛ در موزه‌های همهٔ کشورهای جهان باید سر را بالا گرفت و اشیائی را که به دیوار نصب شده و یا در قفسه‌ها چیده‌اند ملاحظه کرد، اما در ایران باید زمین را نگریست!» (قالی ایران، سیسیل ادواردز)
با وجود این پیشینه، قالی ایرانی در دورهٔ معاصر تنها به تکرار نقش‌ها و ترکیب‌بندی‌های سنتی محدود نمانده و در کنار شیوه‌های شناخته‌شدهٔ قالی‌بافی، طرح‌هایی با زبان بصری متفاوت نیز پدید آمده‌اند. قالیچه‌ای که در راهروی گذار موزهٔ دانشگاه به چشم می‌خورد، نمونه‌ای از همین کاربرد معاصر هنر قالی‌بافی است که برای بزرگداشت هفتادمین سال تأسیس دانشگاه فردوسی مشهد بافته شده است.

مراسم هفتادمین سال تأسیس دانشگاه فردوسی مشهد در سال ۱۳۹۸ برگزار شد. چند ماه پیش از برگزاری این جشنواره، با حکم رئیس وقت دانشگاه، کمیتهٔ برنامه‌ریزی و اجرایی تشکیل شد و مصوب گردید فراخوانی برای طراحی نشان هفتادمین سال تأسیس منتشر شود تا اثر برگزیده در قالب طراحی نشان (لوگو)، چاپ تمبر و ساخت نمادهای حجمی بر اساس نشان انتخابی ارائه شود. از دیگر نتایج این جشنواره، ثبت شعار «خرد باید و دانش و راستی» بود که به عنوان شعار دانشگاه برای همیشه مطرح شد. این مصرع برگرفته از اشعار حکیم ابوالقاسم فردوسی است که از فروردین سال ۱۳۵۳ و هم‌زمان با تغییر نام دانشگاه، بر نشان (لوگوی) دانشگاه نیز افزوده شد.

دار این قالیچه که نشان جشنواره را بر خود دارد، در سازمان مرکزی دانشگاه مستقر شد و بافنده‌ای ثابت بافتن آن را برعهده داشت؛ اما این امکان نیز فراهم بود که هر کس با این هنر آشنایی داشت، در بافت آن مشارکت کند. بسیاری از استادان، کارمندان و دانشجویان نیز به یادگار، یک یا چند گره یا یک رج از این قالیچه را بافته‌اند.

در طراحی قالیچه، شعار «خرد باید و دانش و راستی» با خط نستعلیق در مرکز قرار گرفته است. پیرامون این نوشته، عناصر هندسی و خطوط منحنی در قالب ترکیبی شعاعی و تقریباً متقارن تکرار شده‌اند. بنابراین، برخلاف بسیاری از قالی‌های سنتی ایرانی که با نقش‌هایی چون ترنج، اسلیمی و گل‌وبوته شناخته می‌شوند، در اینجا خودِ ترکیب‌بندی شعاعی، خوشنویسی و انتخاب عناصر بصری نقش اصلی را بر عهده دارند. تکرار خطوط فیروزه‌ای و سیاه در اطراف نوشته نیز این ساختار شعاعی را تقویت کرده و طرحی متناسب با هویت دانشگاه پدید آورده است.

ترکیب رنگ فیروزه‌ای (رنگ ایرانی) و سرمه‌ای (رنگ نمادین دانشگاه فردوسی مشهد) بر زمینهٔ کرم رنگ قالیچه نیز جلب توجه می‌کند. فیروزه‌ای از رنگ‌های شاخص در هنر و معماری ایرانی، به‌ویژه در سنت معماری خراسان و بناهای تاریخی و مذهبی این بخش از ایران است. استفاده از این رنگ در کنار رنگ اُکرِ به‌کاررفته در فضای موزه، علاوه بر ایجاد هماهنگی بصری با محیط، پیوندی میان آن با فضای فرهنگی و هنری خراسان ایجاد کرده است.

سرانجام آنکه،این اثر تنها یادبودی برای هفتادمین سال تأسیس دانشگاه نیست؛ شیوه شکل‌گیری آن نیز بخشی از ارزش آن است. قالیچه‌ای که گره‌های آن با دستان استادان، کارکنان و دانشجویان  شکل گرفته، خود به گونهای یادگار جمعی دانشگاه است. از این منظر، این قالیچه را بیش از یک اثر هنری، می توان بخشی از خاطره مشترک چند نسل از اهالی دانشگاه فردوسی مشهد به شمار آورد.

۵ مهر‌ماه ۱۴۰۵

#معرفی_موزه_دانشگاه

@Mafakherferdowsi

instagram.com/mafakher.fum

قالیچه یادبود هفتادمین سال تأسیس دانشگاه فردوسی مشهد

#معرفی_موزه_دانشگاه

@Mafakherferdowsi

instagram.com/mafakher.fum

۵ مهر ۱۴۰۵ مصادف است با هشتمین سالروز درگذشت زنده‌یاد دکتر محمد علوی مقدم، استاد پیشکسوت گروه زبان و ادبیات فارسی دانشگاه فردوسی مشهد

مرکز آثار مفاخر و اسناد دانشگاه یاد و خاطرۀ این استاد پیشکسوت دانشگاه را گرامی می‌دارد.

@mafakherferdowsi

instagram.com/mafakher.fum

۵ مهر‌ماه ۱۴۰۵ مصادف است با ششمین سالروز درگذشت زنده‌یاد دکتر امیرعباس مجذوب صفا، استاد پیشکسوت دانشکدۀ علوم تربیتی و روانشناسی دانشگاه فردوسی مشهد

مرکز آثار مفاخر و اسناد دانشگاه یاد و خاطرۀ این استاد پیشکسوت دانشگاه را گرامی می‌دارد.

@Mafakherferdowsi

instagram.com/mafakher.fum

مرکز آثار مفاخر و اسناد دانشگاه آغاز سال تحصیلی جدید را  تبریک می‌گوید و برای دانشجویان عزیز، سالی سرشار از امید، دانایی و روشنایی آرزو می‌کند.

مهرماه ۱۴۰۵


@mafakherferdowsi

instagram.com/mafakher.fum

برشی از سی‌امین سالگرد تأسیس دانشکدهٔ علوم ریاضی دانشگاه فردوسی مشهد

۱ مهرماه ۱۴۰۵

@mafakherferdowsi

instagram.com/mafakher.fum

«سی‌امین سالگرد تأسیس دانشکدهٔ علوم ریاضی» برگزار شد.

عصر روز چهارشنبه، ۱ مهرماه ۱۴۰۵ مراسم «سی‌امین سالگرد تأسیس دانشکدهٔ علوم ریاضی» به همّت دانشکدهٔ علوم ریاضی و با همکاری مرکز آثار مفاخر و اسناد دانشگاه، در سالن استاد بزرگ‌نیا (دانشکدهٔ علوم ریاضی) برگزار شد.

در بخش نخست این برنامه، دکتر محمّد صال‌مصلحیان، عضو هیئت علمی و رئیس دانشکدهٔ علوم ریاضی به ایراد سخنرانی پرداختند، ایشان ضمن خوشامدگویی به میهمانان، از کوشش‌هایی که برای تدارک این برنامه صورت گرفته بود، قدردانی کردند.

در بخش بعدی کتاب «سی‌سالگی دانشکدهٔ علوم ریاضی» با حضور استادان و پیشکسوتان این دانشکده رونمایی شد.
این کتاب با همکاری مرکز آثار مفاخر و اسناد دانشگاه فردوسی مشهد منتشر شده است.
سپس دکتر محمّدرضا رجب‌زاده، استاد پیشکسوت گروه ریاضی محض، ضمن تشکر از برگزاری این مراسم، تاریخچهٔ کوتاه و مختصری از دانشکدهٔ علوم ریاضی ارائه دادند.
در پایان این مراسم لوح‌ها‌ و هدایایی به رسم یادبود به رؤسای پیشین، استادان پیشکسوت و کارمندان بازنشستهٔ این دانشکده اهدا شد.


۱ مهرماه ۱۴۰۵

@mafakherferdowsi

instagram.com/mafakher.fum

کویل القایی رومکورف
(Ruhmkorff Induction Coil)

یکی دیگر از تجهیزات علمی که دانشکدۀ علوم به موزۀ دانشگاه اهدا کرده است کویل القایی رومکورف است. این وسیله یکی از ابزارهای مهم آزمایشگاهی است که برای تولید ولتاژهای بالا از منبعی با ولتاژ پایین به‌کار می‌رفت. کویل القایی همچون ترازویی که کمی پیش معرفی کردیم، ساخت شرکت انگلیسی Griffin & George Limited است. نمونه‌های اولیۀ آن در سال ۱۸۵۱ م. تولید شده ولی نمونۀ موجود در موزۀ دانشگاه از نظر ظاهر و جزئیات، شباهت زیادی به نمونه‌های دهۀ ۱۹۵۰ م. دارد.

اساس عملکرد این وسیله بر پدیدۀ القای الکترومغناطیسی استوار است. با قطع و وصل شدن متناوب جریان الکتریکی در سیم‌پیچ اولیه، میدان مغناطیسی تغییر می‌کند و در سیم‌پیچ ثانویه ولتاژ بسیار بالاتری ایجاد می‌شود. با توجه به سابقۀ آموزش رشتۀ فیزیک در دانشگاه فردوسی مشهد و نیاز طبیعی چنین رشته‌هایی به آزمایشگاه‌های مجهز، می‌توان احتمال داد که این وسیله نیز بخشی از تجهیزات آموزشی آزمایشگاه‌های فیزیک دانشگاه بوده و برای آموزش عملی مباحث الکتریسیته و الکترومغناطیس استفاده می‌شده است.

کویل القایی رومکورف امروز دیگر فقط یک وسیلۀ آموزشی نیست، بلکه نمایانگر بخشی از تاریخ آموزش علوم و شاهد مراحل شکل‌گیری تجربۀ آزمایشگاهی دانشگاه است که در موزه به نمایش درآمده است.

۳۱ شهریور‌ماه ۱۴۰۵

#معرفی_موزه_دانشگاه

@mafakherferdowsi

instagram.com/mafakher.fum

کویل اهدایی دانشکدهٔ علوم

#معرفی_موزه_دانشگاه

@Mafakherferdowsi

instagram.com/mafakher.fum

۳۱ شهریور ۱۴۰۵ مصادف است با ششمین سالروز درگذشت زنده‌یاد دکتر محمدرضا کهنسال، استاد دانشکدۀ کشاورزی دانشگاه فردوسی مشهد

مرکز آثار مفاخر و اسناد دانشگاه یاد و خاطرۀ این استاد فرزانۀ دانشگاه را گرامی می‌دارد.


@mafakherferdowsi

instagram.com/mafakher.fum