موضوع روز جهانی زنان روستایی «کشاورزان زن روستایی، مراقبت‌کنندگان از مادر طبیعت» است. اما زنانی اما بدون قدرت

مهتا بذرافکن

پژوهش‌های تاریخی و باستان شناسی جمع شده در جوامع بومی گواهی می دهد که زنان با دانش بومی و کار روزمره‌شان بخشی از تنوع زیستی را حفظ کرده‌اند؛ کاری که ستایش نمادین از آنان بدون به‌رسمیت‌شناختن دانش، حقوق و دسترسی‌شان به زمین و آب، ناتمام می‌ماند. اما آیا وقتی زنی را مادر طبیعت می‌نامیم، آیا به دانش و اختیار او هم به اندازه نمادی که به او داده‌ایم، احترام می‌گذاریم؟ البته تاریخ تصورِ زمین به‌مثابه مادر و تاریخِ کار واقعی زنان در نگهداری و بازتولید طبیعت. این دو به هم مربوط‌اند، اما یکی نیستند. به عنوان مثال

شباهت میان زایش زن و رویش زمین: انسان‌های جوامع کشاورزی می‌دیدند که زن کودک به دنیا می‌آورد و زمین، با رسیدن آب و فراهم‌شدن شرایط مناسب، گیاه و محصول می‌رویاند. این شباهت، پیوند نمادین زن، باروری و زمین را تقویت کرد. در اسطوره‌های بین‌النهرین، برای نمونه، الهه‌های مادر با بارداری، زایش و گاه آفرینش انسان پیوند داشتند.

زمین فقط زاینده نبود؛ پرورش‌دهنده هم بود: زمین محصول می‌داد، آب و گیاه امکان زندگی را فراهم می‌کردند و طبیعت از موجودات زنده پشتیبانی می‌کرد. از همین رو، تصویر «مادر زمین» فقط به زایش محدود نماند؛ مراقبت، تغذیه و تداوم زندگی را نیز دربر گرفت. این تصویر در سنت‌های اسطوره‌ای و ادبی گوناگون شکل‌های متفاوتی داشته است..

اما در جهان اجتماعی و در جوامع کشاورزی، تقسیم کار جنسیتی در بسیاری از مناطق باعث شد زنان و مردان با بخش‌های متفاوتی از فرایند تولید و تأمین غذا درگیر شوند. در بعضی جوامع، زنان مسئول انتخاب، پاک‌کردن، نگهداری و مبادله بذر بودند؛ در برخی دیگر، کار زنان بیشتر بر کشت محصولات غذایی، باغچه‌های خانگی، وجین، برداشت و فرآوری محصول متمرکز بود. این تجربه‌های تکرارشونده، دانش‌های متفاوتی درباره گیاهان و محیط به وجود آورده است.

بک نمونه جالب، پژوهش تاریخی و مردم‌نگارانه درباره زنان کشاورز در کارناتاکای هند است. در روایت‌های این زنان، مادران و مادربزرگ‌ها دانش انتخاب و نگهداری بذر ارزن را به نسل بعد منتقل می‌کردند. در همین منطقه، اسناد تاریخی نیز از کشت گونه‌ها و ارقام متنوع ارزن حکایت دارند.
اما یک نکته مهم نیز وجود دارد که تقسیم کار فقط دانش ایجاد نمی‌کرد؛ تعیین می‌کرد چه کسی به منابع، زمین و قدرت تصمیم‌گیری دسترسی داشته باشد.
در چنین شرایطی، نامیدن زمین به‌عنوان «مادر» و زنان روستایی به‌عنوان مراقبت‌کنندگان طبیعت، می‌تواند دو معنای متفاوت داشته باشد:
معنای قدردانی: به‌رسمیت‌شناختن نقش زنان در پرورش زندگی و حفظ منابع.

معنای متناقض: ستایش نمادین از زنان، بدون آنکه این ستایش الزاماً به مالکیت زمین، دسترسی به آب، اعتبار اجتماعی دانش آنان یا قدرت تصمیم‌گیری تبدیل شود.
و در نهایت طرح این پرسش مهم که چگونه است که جوامع ، زن را در زبان و اسطوره به مقام مادرِ زندگی و طبیعت ارتقا داده اند، در حالی که در جهان اجتماعی و در مناسبات اقتصادی و سیاسی از قدرت و منابع کافی برخوردار نیستند و همواره موضوع نابرابری هستند؟

🔷 @WaterForUs