کتابخانه‌ها در مسیر هوش مصنوعی؛ شکاف میان سرعت کاربران و آمادگی کتابخانه‌ها

گزارش جهانی Pulse of the Library 2026 کلاریویت، بر اساس دیدگاه بیش از ۱٬۸۰۰ کتابدار، وضعیت پذیرش هوش مصنوعی در کتابخانه‌های دانشگاهی، عمومی و ملی را بررسی کرده است.
یافته‌ها نشان می‌دهد کتابخانه‌ها همچنان رویکردی محتاطانه دارند؛ ۳۳ درصد آن‌ها هنوز در مرحله بررسی و ارزیابی فناوری‌های AI هستند و تنها ۳ درصد در مرحله اجرای فعال قرار دارند.
در مقابل، رفتار کاربران با سرعت بیشتری تغییر کرده و استفاده دانشجویان از هوش مصنوعی برای تکالیف دانشگاهی از ۴۵ درصد در سال ۲۰۲۴ به ۹۵ درصد در سال ۲۰۲۶ رسیده است.
این فاصله نشان می‌دهد که یکی از چالش‌های اصلی کتابخانه‌ها، همگام‌شدن با تغییر انتظارات و شیوه‌های جست‌وجوی اطلاعات کاربران است.
در کتابخانه‌های دانشگاهی، افزایش بهره‌وری کارکنان، حمایت از یادگیری دانشجویان و بهبود کشف منابع از مهم‌ترین اهداف استفاده از AI گزارش شده‌اند.
۵۸ درصد پاسخ‌دهندگان، افزایش بهره‌وری کارکنان را یکی از اهداف اصلی ابتکارهای هوش مصنوعی در کتابخانه خود دانسته‌اند.
بااین‌حال، حرکت به سمت AI صرفاً مسئله انتخاب ابزار نیست؛ داده‌های گزارش نشان می‌دهد حکمرانی، راهبرد سازمانی و سواد هوش مصنوعی کارکنان با پیشرفت بیشتر در اجرای AI ارتباط دارند.
همکاری کتابخانه و واحد فناوری اطلاعات نیز اهمیت دارد؛ ۵۱ درصد کتابخانه‌هایی که در مرحله اجرای فعال AI هستند، تحت نوعی حکمرانی مشترک کتابخانه و فناوری اطلاعات فعالیت می‌کنند.
در کنار فرصت‌های بهره‌وری، نگرانی درباره حریم خصوصی و امنیت، اطلاعات نادرست، سوگیری و اعتماد به خروجی‌های AI نیز با افزایش استفاده از این فناوری برجسته‌تر شده است.
از این منظر، کتابخانه آینده صرفاً مصرف‌کننده ابزارهای هوش مصنوعی نخواهد بود، بلکه باید درباره نحوه استفاده، حکمرانی، آموزش کاربران و ارزیابی اعتبار خروجی‌های AI نیز تصمیم‌گیری کند.
این یافته‌ها اهمیت سرمایه‌گذاری هم‌زمان در فناوری، سیاست‌گذاری و توسعه مهارت‌های کارکنان را نشان می‌دهد و بیانگر آن است که پذیرش مسئولانه AI بیش از سرعت، به آمادگی سازمانی وابسته است.

Clarivate. (2026). Pulse of the Library 2026: Global library trends report. Clarivate. https://clarivate.com/pulse-of-the-library/

https://t.me/UT_Central_Library