سخنرانی کارا استولکر رئیس پیشین دانشگاه لایدن در باره یان یوست ویتکام از مهم ترین فهرست نگاران نسخ خطی اسلامی
آقای ویتکام در 4 سپتامبر 2026 درگذشت و سخنرانی زیر از رئیس سابق دانشگاه لایدن، در مراسم وی ایراد شده است:
شنبه گذشته با یان یوست ویتکام (Jan Just Witkam) وداع کردیم. دو روز پیش از درگذشتش، او ایمیلی با این موضوع برای من فرستاده بود: «سخنرانی تشییع جنازه». در متن آن آمده بود: «کارل عزیز، آیا می‌خواهی در مراسم خاکسپاری من صحبت کنی؟ پیشاپیش از تو سپاسگزارم، یان یوست.»
من که از این پیام کوتاه و غیرمنتظره جا خورده بودم، بلافاصله با او تماس گرفتم. او گفت: «من تقریباً رفتنی هستم.» سراسیمه سوار دوچرخه‌ام شدم. ماتیلده، یکی از پنج دخترش، در را باز کرد و برایمان نوشیدنی آورد. یان یوست و من بیش از یک ساعت را با هم در آرامش گذراندیم.
ما در آن اتاق بزرگ و ساکت، در آن خانه عظیم به نام «Huis ter Ligt» واقع در خیابان Leidse Donkersteeg نشسته بودیم. همه‌جا پر از کتاب، مجله، دست‌نوشته، جعبه و اشیاء عجیب و غریب بود. آنجا نمادی از علوم انسانی در ملموس‌ترین شکل خود بود؛ دنیایی از دانش و معرفت. ما درباره کار او، درباره کریستیان اسنوک هورخرونیه (Christiaan Snouck Hurgronje) و درباره مجموعه‌هایش صحبت کردیم. یان یوست آسیب‌پذیر شده بود، با صدایی نرم و آرام صحبت می‌کرد و به نظر می‌رسید که با رفتن خود کنار آمده است. او گفت: «من به فرزندانم فکر می‌کنم که در نقطه‌ای باید راه خود را از میان این مجموعه‌ها پیدا کنند.»
او در نوامبر ۱۹۷۴ به عنوان مدیر بخش نسخه‌های خطی شرقی در کتابخانه دانشگاه لیدن مشغول به کار شد. این آغاز یک دوران کاری درخشان و طولانی بود که بیش از چهل سال به طول انجامید. او برای خرید نسخه‌های خطی به سراسر جهان سفر می‌کرد و کمبودهای موجود در مجموعه‌های قدیمی را برطرف می‌ساخت. او این مجموعه‌ها را زنده نگه می‌داشت، فهرست‌نویسی می‌کرد و به آن‌ها عشق می‌ورزید. ویتکام خود استاد زبان عربی بود و در سال ۱۹۹۲ به عنوان استاد کرسی متن‌شناسی و تاریخ کتاب در جهان اسلام منصوب شد؛ انتصابی که تعهد او را به مجموعه معروف «خوسترمنس» (Oosterse collectie) به زیباترین شکل ممکن معنا بخشید.
به لطف این انتصاب، او می‌توانست دانش و تخصص خود را به دیگران منتقل کند و توجهات را به متونی جلب کند که تا پیش از آن کمتر کسی به آن‌ها پرداخته بود. او برای چندین نسل از پژوهشگران، دانشجویان دکتری و دانشجویان سراسر جهان، راهنمایی الهام‌بخش بود.
او پیش از اینکه به عنوان استاد منصوب شود، در سال ۱۹۸۹ مجله‌ای تخصصی به نام «Manuscripts of the Middle East» (نسخه‌های خطی خاورمیانه) را پایه‌گذاری کرد. این کار نمونه‌ای بارز از آزادی و استقلال عمل او بود. ویتکام علاقه‌ای به جلسات طولانی و بروکراسی‌های اداری نداشت؛ او ترجیح می‌داد خودش دست به کار شود. در یکی از مصاحبه‌ها، او لحظه بازنشستگی و خروجش از ساختمان کتابخانه در سال ۲۰۱۰ را به یک «رهایی بزرگ» تشبیه کرد: «انگار از یک زندان آزاد شده بودم.» او بالاخره توانست از قوانین دست‌وپاگیر اداری رها شود و تمام تمرکز خود را روی پژوهش‌ها و مجموعه‌های شخصی‌اش بگذارد.
او شخصیتی منتقد، سرسخت و گاهی به ظاهر غرغرو داشت، اما در عین حال وابستگی عمیقی به دانشگاه داشت. او درباره محیط‌های دانشگاهی می‌گفت: «دانشگاه جایی بود که هیچ‌چیز اجباری نبود، اما همه‌چیز ممکن بود.» این روحیه انتقادی را شاید از پدرش به ارث برده بود. پدرش، ام.جی. ویتکام، در سال ۱۹۶۵ در یک روزنامه محلی مقاله‌ای تند علیه تبدیل شدن لیدن به یک دانشگاه توده‌ای و بزرگ نوشته بود.
با این حال، یان یوست ویتکام هرگز دانشگاه را رها نکرد. او معتقد بود دانشگاه باید بستری برای کشف ناشناخته‌ها و پرورش استقلال فکری باشد.
ویتکام از سال ۲۰۱۳ تا ۲۰۲۱ سردبیر مجله معتبر دانشگاه لیدن به نام «معیار» (Magna Charta) بود. متن این یادبود توسط کارل استولکر نوشته شده است، که این سخنان را در مراسم تشییع جنازه پروفسور یان یوست ویتکام بیان کرد.
https://t.me/UT_Central_Library