Մաքուր պատմություն / Unfiltered History

📻 Պատմության մեջ եղել եմ դեպքեր, երբ լրատվամիջոցի դերը կործանարար է եղել։ 1994թ. Ռուանդայի ցեղասպանության ժամանակ։
🎙 Սովորական ռադիոկայանը՝ «Հազար բլուրների ազատ ռադիո և հեռուստատեսությունը» (RTLM) վերածվեց զանգվածային ոչնչացման զենքի 1993թ. հիմնադրված այս ռադիոն սկզբում մեծ ժողովրդականություն էր վայելում երիտասարդության շրջանում. հեռարձակում էր արևմտյան ու աֆրիկյան փոփ երաժշտություն և ուներ շատ խարիզմատիկ հաղորդավարներ: Սակայն այդ գրավիչ շղարշի տակ թաքնված էր ծայրահեղական հութուների քարոզչությունը՝ ուղղված տուտսի փոքրամասնության դեմ:
⚠️ Ռադիոն կիրառում էր հոգեբանական ահաբեկչության դասական մեթոդը. տուտսիներին բացահայտորեն անվանում էին «ուտիճներ» և «օձեր»:
Երբ 1994թ. ապրիլին սկսվեցին կոտորածները, RTLM-ը դուրս եկավ լոկ ատելություն քարոզելու շրջանակներից՝ դառնալով սպանությունները համակարգող գործիք: Հաղորդավարներն ուղիղ եթերում կարդում էին տուտսիների անուններ, հայտնում նրանց թաքստոցների հասցեները և ուրախությամբ կոչ անում հութու զինյալներին «մաքրել թաղամասերը» կամ «կտրել բարձրահասակ ծառերը» (նկատի ունենալով բարձրահասակ տուտսիներին): «Սպանե՛ք նրանց բոլորին, այլապես նրանք կսպանեն ձեզ»,– ամեն օր հնչում էր եթերից:
🩸 Ընդամենը 100 օրում սպանվեց ավելի քան 800,000 մարդ։ Հետազոտությունները հետագայում ապացուցեցին, որ բռնությունների աճը և դաժանությունը ուղիղ համեմատական էին RTLM-ի ռադիոազդանշանի հասանելիության գոտիներին։ Այն գյուղերում, որտեղ ռադիոն լավ էր բռնում, սպանություններն անհամեմատ ավելի շատ էին:
⚖️ Ռուանդայի գործով միջազգային քրեական տրիբունալը (ICTR) տարիներ անց պատմական վճիռ կայացրեց այսպես կոչված «Մեդիայի գործով»: Ռադիոյի ղեկավարներն ու հայտնի հաղորդավարները (ինչպես օրինակ՝ Վալերի Բեմերիկին և Ֆերդինանդ Նահիմանան) դատապարտվեցին ցեղասպանություն հրահրելու և մարդկության դեմ հանցագործությունների համար: Սա Նյուրնբերգյան դատավարությունից հետո առաջին դեպքն էր, երբ լրատվամիջոցի ներկայացուցիչները միջազգային դատարանի կողմից մեղավոր ճանաչվեցին ցեղասպանությանն աջակցելու մեջ:

Մաքուր Պատմություն📖

#108. Հայերը 16-17րդ դարերում. Ինչ են պատմում հիշատակարանները. Միքայել Մալխասյան.

Հայերի ժողովրդագրական պատկերը 16-17-րդ դարերում հասկանալը բավական դժվար է։ Այդ ժամանակաշրջանը լի էր մուսուլմանական տերությունների անվերջ ձգվող պատերազմներով ու մրցակցությամբ, որոնց հետևում էին սովն ու համաճարակները։ Իսկ 17-րդ դարի սկզբին տեղի ունեցավ Շահ Աբբասի կազմակերպած մեծ բռնագաղթը, որն իր հետ բերեց տասնյակ, եթե ոչ հարյուր հազարավոր մահեր։

Չնայած այս ամենին՝ հայերը կարողանում էին կրկին վերականգնել իրենց թվաքանակը։ Ի վերջո, հողագործ հասարակությանը միշտ լրացուցիչ աշխատող ձեռքեր էին անհրաժեշտ։

Ինչպե՞ս են պատմական ժողովրդագրությունն ու հայկական ձեռագրերի հիշատակարաններն օգնում վերականգնել այդ բարդ ժամանակաշրջանի պատկերը։ Թեմայի շուրջ պատմական գիտությունների թեկնածու Սուրեն Մանուկյանը զրուցել է պատմական գիտությունների թեկնածու Միքայել Մալխասյանի հետ։

▶️ Դիտել🎙

1918 թվականի սեպտեմբերի 20-ի գիշերը, Կրասնովոդսկի (ներկայիս Թուրքմենստան) մոտակայքում գնդակահարվեցին «26 Բաքվի կոմիսարները»։ Նրանք Բաքվի կոմունայի (հիմնականում բոլշևիկներ և ձախ էսէռներ) ղեկավարներն էին՝ Ստեփան Շահումյանի գլխավորությամբ։
📌 1918 թ. գարնանը Ստեփան Շահումյանի ղեկավարած Բաքվի խորհուրդը հաստատեց իր իշխանությունը։ Նրանք սկսեցին ակտիվորեն ազգայնացնել նավթարդյունաբերությունը, նավատորմը, սահմանեցին 8-ժամյա աշխատանքային օր։ Սակայն թուրք-ադրբեջանական զորքերի հարձակման և անգլիացիների ժամանման ֆոնին, կոմիսարները ստիպված եղան հանձնել լիազորությունները և լքել Բաքուն։
📌 Քչերը գիտեն, որ գնդակահարված 26 հոգին իրականում կոմունայի ողջ ղեկավար կազմը չէր։ Երբ նրանց ձերբակալեցին, Կրասնովոդսկի իշխանությունները որպես հիմք ընդունեցին Գրիգորի Կորգանովի մոտից առգրավված մի ցուցակ։ Դա ընդամենը բանտային սննդի բաշխման ցուցակ էր, որտեղ բացակայում էին մի շարք կարևոր դեմքերի անուններ։ Հենց այս պատահականության շնորհիվ ողջ մնաց ապագա խորհրդային պետական գործիչ Անաստաս Միկոյանը։
📌 Նրանք դատապարտվեցին մահապատժի՝ Բաքուն հանձնելու և ժողովրդական գումարներով փախուստի դիմելու մեղադրանքով։
📌 1920 թ. կոմիսարների աճյունները տեղափոխվեցին և հանդիսավորությամբ թաղվեցին Բաքվում։ Սակայն 2009 թվականին, երբ Ադրբեջանի իշխանությունները ապամոնտաժում էին հուշահամալիրը և տեղափոխում աճյունները, պարզվեց, որ գերեզմանում կա միայն 23 մարդու մնացորդ։ Ամենաուշագրավն այն էր, որ բացակայում էր հենց Ստեփան Շահումյանի աճյունը։ Սա բազմաթիվ դավադրության տեսությունների և վարկածների առիթ դարձավ (հնարավոր է՝ աճյունների հետ ինչ-որ բան էր տեղի ունեցել 1930-ականներին կամ հայ-ադրբեջանական հակամարտության սրման տարիներին)։
🇦🇿 Ի դեպ, ժամանակակից ադրբեջանական պատմագրությունը ամբողջությամբ վերանայել է այս իրադարձությունները՝ դրանք որակելով որպես «հայ ազգայնականների դավադրություն» Ադրբեջանի Դեմոկրատական Հանրապետության դեմ։

Մաքուր Պատմություն📖

IAGS Resolution on Nagorno-Karabakh

- Recognising the killing and other violence, including torture, against Armenian civilians;
- Recognising the detention of political leaders of Nagorno-Karabakh;
- Acknowledging the expulsion under threat of mass violence of the remaining 100,000 ethnic Armenians from Nagorno-Karabakh in September 2023;
- Acknowledging the history of anti-Armenian hate speech and expressions of genocidal intent from Azerbaijani media, political and military leadership, religious leaders and other sources;
- Recognising that Azerbaijan has taken ethnic Armenian soldiers and civilians prisoner, some of whose whereabouts remain unknown;
- Recognising the destruction of Armenian cultural heritage in Nagorno-Karabakh by Azerbaijan;
- Acknowledging the multiple representative and referendum votes from 1988 to 1992 to join Armenian Republic or become an independent state, which have never been respected internationally;
- Recognising that the closure by Azerbaijan of the Lachin Corridor from December 2022 to September 2023 prevented essential goods including food, fuel, and medicine from reaching the residents of Nagorno-Karabakh, and prevented residents from accessing external medical treatment and separated families including children from parents, creating a humanitarian crisis resulting in malnutrition, death from starvation, illness, and psychological harm;
- Acknowledging the International Court of Justice’s preliminary measures order of February 2023 that declared Azerbaijan’s blockade of Nagorno-Karabakh including the closure of the Lachin Corridor ‘may have a serious deterrent impact on the health and lives of individuals’ and ordered Azerbaijan to ‘take all measures at its disposal to ensure unimpeded movement of persons, vehicles and cargo along the Lachin Corridor in both directions’;
- Acknowledging the International Court of Justice’s preliminary measures order of February 2023 that ordered Azerbaijan to cease incitement and promotion of racial hatred and discrimination targeted at national or ethnic Armenians; and to prevent and punish destruction of Armenian cultural heritage;
- Acknowledging the International Court of Justice’s preliminary measures order of November 2023 that ordered Azerbaijan, inter alia, to ensure the safe, unimpeded and expeditious return of those who wish to return to Nagorno-Karabakh; and the protection of persons in Nagorno-Karabakh;
- Acknowledging Azerbaijan’s lack of compliance with the International Court of Justice’s preliminary measures orders of February (supported by a follow-up statement of 6 July 2023) and November 2023;
- Recognising that Azerbaijan bombed Nagorno-Karabakh including civilians areas on 19-20 September 2023, resulting in the deaths of over 200 people and over 400 injured including civilians, and the above-referenced forced displacement of over 100,000 people from Nagorno-Karabakh into Armenia;
- Recognising international concern over a possible Azerbaijan invasion of Armenia and that Azerbaijan’s leadership continues to threaten Armenia with possible future military attacks;
- Recognising the statements of legal experts, current UN officials, former UN officials, non-governmental organisations and scholars of the risk of genocide and the declaration of the blockade of Nagorno-Karabakh as genocide;
- Recognising that Azerbaijan is a state party to the 1948 United Nations Convention on the Prevention and Punishment of the Crime of Genocide;
- Recognising that Azerbaijan is a state party to the four Geneva Conventions of 1949; the 1954 Hague Convention for the Protection of Cultural Property; and the 2006 Convention for the Protection of all Persons from Enforced Disappearance;
- Recognising that Azerbaijan is a state party to the 1984 Convention Against Torture; the 1965 Convention on the Elimination of all forms of Racial Discrimination, and a number of other international human rights law treaties;
- Recognising that, in November 2023 Armenia deposited its ratification of the 2002 Rome Statute of the International Criminal Court, which came into effect 1 February 2024, including a declaration on the acceptance of retroactive application of the ICC’s jurisdiction to 10 May 2021;

Therefore, the IAGS:
1. Declares the blockade of Nagorno-Karabakh from December 2022 to September 2023, including the closure of the Lachin Corridor, was characteristic of actions considered imposing conditions of life designed to bring about the physical destruction of the ethnic Armenians in the territory and caused serious mental and bodily harm to the Armenians in the territory, which are recognized as genocidal crimes under the United Nations Convention on the Prevention and Punishment of the Crime of Genocide;
2. Declares the forced removal of ethnic Armenians in September and October 2023 through siege and bombing as ethnic cleansing and the crime against humanity of deportation or forcible transfer of population (forced displacement);
3. Declares the bombing of civilian areas to be a violation of international humanitarian law;
4. Declares the torture and killing of ethnic Armenian prisoners of war and civilians to be a violation of international humanitarian law;
5. Calls upon the government of Azerbaijan to free all ethnic Armenians in Azerbaijani detention in unlawful circumstances;
6. Urges Azerbaijan to comply with orders and judgments of the International Court of Justice, and other obligations of international law including international human rights law and international humanitarian law;
7. Calls upon the government of Azerbaijan to prevent future violations of human rights and international law being perpetrated against the Armenians of the South Caucasus;
8. Calls upon Azerbaijan to prevent further displacement of Armenians from their homeland by respecting the Republic of Armenia’s territorial sovereignty;
9. Call upon Azerbaijan to respect, protect and prevent the destruction of any Armenian cultural property in Nagorno-Karabakh;
10. Calls upon the international community to protect Nagorno-Karabakh’s right to self-determination;
11. Calls upon the international community to take appropriate measures to guarantee the right to return and security of Armenians forcibly displaced from Nagorno-Karabakh, as confirmed by the International Court of Justice in its 17 November 2023 Provisional Measures Order;
12. Calls upon the international community, including national governments and international organisations, to recognise the atrocities perpetrated against the ethnic Armenians of Nagorno-Karabakh as constituting gross violations of human rights, war crimes, genocide and crimes against humanity, as applicable, and to take appropriate measures in response to prevent further violations and crimes.
13. Recommends appropriate transitional justice measures including but not limited to: sanctions against those who are responsible; referral of the situation to the International Criminal Court to ensure justice for victims; commencement of proceedings against Azerbaijan in the International Court of Justice under the Convention on the Prevention and Punishment of the Crime of Genocide and the Convention Against Torture; the creation of an international fact-finding mission to gather evidence of human rights abuses and crimes; the creation of a missing persons search process; and the use by state courts of universal jurisdiction to commence proceedings against individuals involved in the crimes.
14. Calls upon the Prosecutor of the International Criminal Court to use Armenian ratification of the Rome Statute to investigate and prosecute the transboundary crime against humanity of deportation from Nagorno-Karabakh into Armenian territory.
15. Calls upon Azerbaijan to remove its soldiers from the territory of the Armenian Republic and to respect the right of self-determination of the Armenians of Nagorno-Karabakh as guaranteed under the United Nations Charter (Chapter I, Article 2).
Resolution passed September 2, 2024

@ICAGS

Three years ago, on September 19, 2023, Azerbaijani forces launched a massive military attack on Artsakh (Nagorno-Karabakh).
Within days, more than 100,000 ethnic Armenians were forced to flee their ancestral homeland. More than 200 people were killed, including civilians.
This was not simply the end of a war. It was the culmination of a process that resulted in the displacement of the entire Armenian population of Artsakh.
The International Association of Genocide Scholars (IAGS), the leading international organization bringing together scholars of genocide and other atrocity crimes, adopted a resolution addressing the events in Nagorno-Karabakh. The resolution described the forced removal of the Armenian population as crimes against humanity, genocidal acts, ethnic cleansing and forcible transfer, and warned of the broader genocidal dimensions and risks surrounding the destruction of the Armenian community in Artsakh.
Three years later, the people of Artsakh remain displaced from their homes.
Remembering is not enough. We must also study, document, and understand how mass atrocities become possible - and what can be done to punish perpetrators and prevent them from happening again.

See the whole resolution below.

@ICAGS

#107. Լուսանկարելով անհետացած աշխարհը․ Դիլդիլյանների արխիվի ոդիսականը.

Հայ լուսանկարիչները նշանակալի դեր են ունեցել ուշ Օսմանյան կայսրության տեսողական պատմության ձևավորման գործում։ Նրանց տեսախցիկներն արձանագրել են ոչ միայն նշանավոր մարդկանց ու կարևոր իրադարձությունները, այլև այն համայնքների առօրյա կյանքը, որոնց աշխարհը շուտով անդառնալիորեն կորսվելու էր։

Մեր հյուրը Հարավային Կոնեկտիկուտի պետական համալսարանի փիլիսոփայության պրոֆեսոր, հայ լուսանկարչության ռահվիրաներից Ցոլակ Դիլդիլյանի թոռ դոկտոր Արմեն Թ. Մարսուբյանն է։

Մեր զրույցի առանցքում Դիլդիլյանների ընտանիքի բացառիկ արխիվն է՝ Օսմանյան Անատոլիայի տարբեր բնակավայրերում՝ Սեբաստիայից և Մարզվանից մինչև Սամսուն ու դրանից անդին, հայերի կյանքի մասին պատմող հսկայական տեսողական վկայությունը։ Դիմանկարների, ընտանեկան լուսանկարների և առօրյա կյանքի տեսարանների միջոցով արխիվը պահպանում է հայկական կենսունակ աշխարհի հիշողությունը՝ նախքան դրա ոչնչացումը։

Մենք խոսում ենք Դիլդիլյանների ընտանիքի փրկության պատմության, Օսմանյան կայսրությունում հայ լուսանկարիչների զբաղեցրած կարևոր տեղի և լուսանկարչության՝ որպես պատմական վկայության բացառիկ արժեքի մասին։ Լուսանկարչությունն ի զորու է պահպանելու այն, ինչը պաշտոնական արձանագրությունները հաճախ անտեսում են՝ դեմքերը, մարդկային հարաբերությունները, առօրյա դրվագները և կորսված հայրենիքի կենդանի պատկերը։

🇦🇲Դիտել Հայերեն🎙 (Թարգմանված տարբերակ)

Հաջիեւի [լայն իմաստով նաեւ Ադրբեջան պետության] կատարված գործողությունները լիովին համապատասխանում են Ցեղասպանություն եզրույթի հեղինակ Ռաֆայել Լեմկինի բնորոշմանը՝

"ցեղասպանությունը․․․ տարբեր գործողությունների համակարգված պլան է, որն ուղղված է ազգային խմբերի կյանքի էական հիմքերի ոչնչացմանը՝ հենց իրենց՝ խմբերի բնաջնջման նպատակով:
…Ցեղասպանությունն ունի երկու փուլ. առաջինը՝ ճնշված խմբի ազգային դիմագծի [pattern] ոչնչացումն է, երկրորդը՝ նվաճողի ազգային դիմագծի [pattern] պարտադրումը: Այս պարտադրումն իր հերթին կարող է կիրառվել կամ նվաճված բնակչության նկատմամբ, որին թույլատրվում է մնալ, կամ միայն տարածքի նկատմամբ՝ բնակչության հեռացումից և այդ տարածքը նվաճողի սեփական քաղաքացիներով գաղութացնելուց հետո։" (Raphael Lemkin, Axis Rule in Occupied Europe (Carnegie Endowment, 1944), ch. IX, p. 79):

Օտարերկրյա դեսպանների ներկայությամբ հայկական մշակույթի "ալբանացման" այս կրկեսը եւ Ադրբեջանի կողմից Արցախի հայկական ժառանգությունը ջնջելու եւ յուրացնելու քաղաքականությանը հենց այս՝ "առաջին՝ ճնշված խմբի ազգային դիմագծի [pattern] ոչնչացում , երկրորդ՝ նվաճողի ազգային դիմագծի [pattern] պարտադրում"-ն է"։

Մաքուր Պատմություն📖

#107. Armenian Photographers and the Visual History of the Ottoman Empire. Armen Marsoobian.

Armenian photographers played a remarkable role in shaping the visual history of the late Ottoman Empire. Their cameras captured not only prominent figures and major events, but also the everyday life of communities whose world would soon be irrevocably lost.

Our guest is Dr. Armen T. Marsoobian, Professor of Philosophy at Southern Connecticut State University and the grandson of pioneering Armenian photographer Tsolag Dildilian.

At the heart of our conversation is the extraordinary Dildilian family archive—a vast visual record of Armenian life across Ottoman Anatolia, from Sivas and Merzifon to Samsun and beyond. Through portraits, family photographs, and scenes of daily life, the archive preserves the memory of a vibrant Armenian world before its destruction.

We discuss the Dildilian family’s story of survival, the prominent place Armenian photographers held in the Ottoman Empire, and the unique value of photography as historical evidence—a medium capable of preserving what official records often overlook: faces, relationships, ordinary moments, and the texture of a vanished homeland.

🏴󠁧󠁢󠁥󠁮󠁧󠁿Watch in English🎙

Այսօր լրանում է սեպտեմբերի 11-ի ահաբեկչությունների 25-րդ տարելիցը
2001 թվականի սեպտեմբերի 11-ը այն օրն է, որն ընդմիշտ փոխեց աշխարհի պատմության և գլոբալ անվտանգության ընթացքը։ Ուղիղ քառորդ դար առաջ ԱՄՆ-ում իրականացվեց մարդկության պատմության մեջ ամենախոշոր և արյունալի ահաբեկչական ակտը, որն առավել հայտնի է որպես 9/11։
Առավոտյան «Ալ-Քաիդա» ծայրահեղական խմբավորման 19 ահաբեկիչներ, բաժանվելով չորս խմբի, առևանգեցին ամերիկյան ներքին չվերթներ իրականացնող մարդատար օդանավեր՝ դրանք վերածելով կործանիչ զենքերի։ Իրադարձությունները զարգացան աղետալի սցենարով.
✈️ Առաջին երկու ինքնաթիռները (չվերթներ 11 և 175) մխրճվեցին Նյու Յորքի Մանհեթեն թաղամասում գտնվող Համաշխարհային առևտրի կենտրոնի՝ Հյուսիսային և Հարավային զույգ աշտարակների մեջ։ Աննախադեպ հրդեհի և կառուցվածքային վնասվածքների պատճառով երկու 110-հարկանի երկնաքերները ժամերի ընթացքում փլուզվեցին՝ հսկայական ավերածություններ առաջացնելով շրջակայքում։
✈️ Երրորդ ինքնաթիռը (չվերթ 77) հարվածեց ԱՄՆ պաշտպանության նախարարության՝ Պենտագոնի շենքի արևմտյան թևին՝ Վաշինգտոնի մոտակայքում։
✈️ Չորրորդ ինքնաթիռը (չվերթ 93) նպատակակետին չհասավ. ուղևորների և անձնակազմի հերոսական դիմադրության շնորհիվ ահաբեկիչները կորցրեցին վերահսկողությունը, և օդանավն ընկավ Փենսիլվանիայի Շանքսվիլ քաղաքի մոտակայքում։ Ենթադրվում է, որ դրա թիրախը Կապիտոլիումն էր կամ Սպիտակ տունը։
🖤 Այս սարսափելի ողբերգությունը խլեց 2977 անմեղ մարդու կյանք (չհաշված ահաբեկիչներին), որոնց թվում կային քաղաքացիներ աշխարհի 92 երկրներից։ Զոհվածների թվում էին նաեւ ազգությամբ 8 հայեր։ Անգնահատելի և անձնուրաց էր Նյու Յորքի փրկարարների դերը. իրենց մասնագիտական պարտքը կատարելիս զոհվեցին 341 հրշեջներ, 60 ոստիկաններ և շտապօգնության 8 աշխատակիցներ՝ մինչև վերջին վայրկյանը փորձելով տարհանել մարդկանց վառվող ու փլուզվող աշտարակներից։
🌍 Ահաբեկչությունը շոկի ենթարկեց ամբողջ աշխարհը։ ԱՄՆ-ն ի պատասխան հայտարարեց «Պատերազմ ահաբեկչության դեմ», ինչը հանգեցրեց միջազգային կոալիցիայի ստեղծմանն ու Աֆղանստան ներխուժմանը, իսկ հետագայում՝ նաև Իրաքյան պատերազմին։ ԱՄՆ-ում և աշխարհի շատ երկրներում ընդունվեցին նոր, ավելի խիստ հակաահաբեկչական օրենքներ, և արմատապես փոխվեցին օդանավակայանների ու թռիչքների անվտանգության կանոնները։
Այսօր՝ ողբերգությունից ուղիղ 25 տարի անց, ավերված զույգ աշտարակների տեղում գործում է Ազգային հուշահամալիր և թանգարան (Ground Zero), իսկ նրանց կողքին վեր է խոյանում նորակառույց 541 մետրանոց «Ազատության աշտարակը»։ Սեպտեմբերի 11-ը մնում է ոչ միայն որպես ահռելի սուգի, այլև հերոսության և ահաբեկչության դեմ միասնական պայքարի խորհրդանիշ։

Մաքուր Պատմություն📖

⛵️ 1717 թվականի սեպտեմբերի 8-ին հանճարեղ Մխիթար Սեբաստացին Վենետիկի ծովածոցի Սուրբ Ղազար կղզում հիմնեց միաբանությունը։ Նրա նշանաբանն էր. «Ազգը չզոհել կրոնին և կրոնը՝ ազգությանը»։ Հենց այս գաղափարը դարձավ հայկական վերածննդի հիմնաքարը։
📚 Ինչո՞վ է բացառիկ Մխիթարյանների գործունեությունը.
✅ Լեզվի պահպանություն. Մխիթար Սեբաստացին հրատարակեց «Բառգիրք Հայկազեան Լեզուի» (1749 թ.) հսկայածավալ բառարանը, որը մաքրեց հայերենը օտարաբանություններից։
✅ Պատմագիտություն. Միքայել Չամչյանը գրեց հայ ժողովրդի առաջին համապարփակ քննական պատմությունը։
✅ Գիտություն և Աշխարհագրություն. Ղևոնդ Ալիշանի («Հայաստանի նահապետը») և Ղուկաս Ինճիճյանի շնորհիվ աշխարհը ճանաչեց Հայաստանի բնաշխարհն ու տեղագրությունը։
✅ Մամուլ. 1843-ից մինչ օրս լույս տեսնող «Բազմավեպ» ամսագիրը հայկական մտքի ամենաերկարակյաց պարբերականն է։
🎓 Կրթական հսկայական ցանց 🌍
Միաբանությունը հիմնել է շուրջ 100 վարժարան աշխարհի տարբեր ծայրերում՝ Փարիզից մինչև Բեյրութ ու Ստամբուլ։ Այստեղ են կրթվել Դանիել Վարուժանը, Մկրտիչ Պեշիկթաշլյանը և Պետրոս Ադամյանը։
✍️ Սուրբ Ղազար կղզու մշտական հյուրերից է եղել անգլիացի մեծ բանաստեղծ Ջորջ Բայրոնը, ով այստեղ հայերեն էր սովորում և հիացած էր մեր լեզվի հարստությամբ։
🔄 2000 թվականին Վենետիկի և Վիեննայի միաբանությունները միավորվեցին՝ ստեղծելով Մխիթարյան միացյալ միաբանություն։ Այսօր նրանք շարունակում են իրենց առաքելությունը նաև Հայաստանում՝ Երևանի Մխիթարյան կենտրոնի միջոցով։
✨ Մխիթարյանները ոչ միայն պահպանեցին մեր անցյալը, այլև կերտեցին մեր մտավոր ներկան։

Մաքուր Պատմություն📖

Անորոշ ժամանակները ծնում են նոր նախագծեր։
Մենք էլ որոշեցինք օգտագործել Ցեղասպանագիտության ոլորտում մեր գիտելիքները, փորձն ու կապերը՝ հիմնադրելով Հայոց ցեղասպանության ուսումնասիրության միջազգային կենտրոնը։
Իրականացնելու ենք հետազոտություններ, կազմակերպելու քննարկումներ եւ մասնակցելու միջազգային համագործակցային նախագծերին։
Հընթացս կներկայացնենք Թիմի անդամներին եւ կատարված աշխատանքը։
Եթե հետաքրքիր է, կուզենաք համագործակցել, գաղափարներ առաջարկել կամ օգնել մեր աշխատանքին՝ շատ ուրախ կլինենք։
Դրա համար կարող եք հետեւել մեզ այստեղ

https://t.me/ICAGS

#106. Հայկական իրավունքի ակունքներում․ Մխիթար Գոշ. Ռուբեն Մելիքյան.

Մխիթար Գոշը XII–XIII դարերի հայ նշանավոր մտածող, իրավագետ ու առակագիր էր։ Նրա անունը հատկապես կապված է Գոշավանքի և հայկական միջնադարյան իրավունքի կարևորագույն հուշարձաններից մեկի՝ «Դատաստանագրքի» հետ։

Ի՞նչ օրենքներով էին ապրում և դատում միջնադարյան հայերը, ինչպե՞ս էր Գոշը պատկերացնում արդարությունը, և ինչ ազդեցություն ունեցավ նրա «Դատաստանագիրքը» հայկական իրավական մշակույթի վրա։ Այս ամենի, ինչպես նաև Մխիթար Գոշի կյանքի ու ժառանգության մասին պատմական գիտությունների թեկնածու Սուրեն Մանուկյանը զրուցել է իրավաբանական գիտությունների թկենածու, դոցենտ Ռուբեն Մելիքյանի հետ:

▶️ Դիտել🎙

📢 1939 թ․ սեպտեմների 1-ին սկսվեց Երկրորդ համաշխարհային պատերազմը
🔍 Նացիստական Գերմանիային անհրաժեշտ էր «հարմար» պատրվակ Լեհաստան ներխուժելու համար։ Ադոլֆ Հիտլերի հրահանգով Ռեյնհարդ Հեյդրիխը և Ալֆրեդ Նաույոքսը մշակեցին մի ծրագիր. բեմականացնել լեհերի հարձակումը գերմանական ռադիոկայանի վրա։
Սարսափելի անվանումը՝ «Պահածոներ», վերաբերում էր համակենտրոնացման ճամբարների կալանավորներին։ Նրանց նախապես սպանել էին, հագցրել լեհական զինվորական համազգեստ և նետել դեպքի վայրում՝ որպես «լեհական ագրեսիայի» զոհերի ապացույց։
📞 «Տատիկը մահացել է»։ Սա այն գաղտնի կոդն էր, որը Նաույոքսը ստացավ օգոստոսի 31-ին, ժամը 16:00-ին։ Դա նշանակում էր՝ գործողությունը սկսված է։
⚡️ Ժամը 20:00-ին Լեհաստանի սահմանին մոտ գտնվող Գլայվից քաղաքում մի խումբ ԷսԷս-ականներ (SS), որոնք հագնված էին լեհական համազգեստով, ներխուժեցին տեղի ռադիոկայան։ Նրանք կապեցին աշխատակիցներին և ուղիղ եթերում լեհերենով հակագերմանական կոչ հնչեցրեցին։ Ողջ գործողությունը տևեց ընդամենը 4 րոպե։
Հեռանալիս նրանք դեպքի վայրում թողեցին նախապես բերված «պահածոները»՝ սպանված կալանավորների մարմինները։ Նույն օրը նմանատիպ սադրանքներ տեղի ունեցան նաև այլ սահմանային կետերում։
🗞 Արդեն հաջորդ օրը՝ սեպտեմբերի 1-ին, Հիտլերը ելույթ ունեցավ Ռեյխստագում՝ հայտարարելով, թե Լեհաստանը հարձակվել է Գերմանիայի վրա և իրենք ստիպված են պատասխանել։ Գերմանական քարոզչամեքենան ողջ աշխարհին ցուցադրում էր «լեհական հարձակման» կադրերը։
Պատերազմն սկսված էր։ Տարիներ անց միայն բացահայտվեց, որ այդ ամենը մանրակրկիտ մշակված կեղծիք էր։ Ինչպես հետագայում խոստովանեց Հեյդրիխը. «Այո, հենց այսպես էլ սկսվեց պատերազմը»։

Մաքուր Պատմություն📖

🌋 Ինչո՞ւ Արևմուտքի արդիականացումն (մոդերնիզացիան) ավելի շուտ սկսվեց, քան աշխարհի մնացած մասերում։ Սովորաբար պատասխանը փնտրում են ինստիտուտների կամ տեխնոլոգիաների մեջ, սակայն պատմաբան Անդրեյ Շչերբակը առաջարկում է այլ հայացք. արդյո՞ք բնությունը պատմության պասիվ ֆոն է, թե՞ ակտիվ մասնակից:
Իր նոր գրքում հեղինակը քննարկում է բնական աղետների դերը հասարակությունների տրանսֆորմացիայի գործում։ Ահա մի քանի ուշագրավ թեզեր և օրինակներ.
🎭 Բնական աղետները (երկրաշարժեր, հրաբուխներ, ջրհեղեղներ) իրենք իրենցով չեն ստեղծում մոդերնիզացիա, բայց դրանք հանդես են գալիս որպես կատալիզատորներ: Դրանք արագացնում են արդեն իսկ հասունացած սոցիալական պրոցեսները կամ դառնում են «ճակատագրական հարված», որը փոխում է պատմության ընթացքը։
🌋 1600 թ. Պերուում Ուայնապուտինա հրաբխի ժայթքումը մթնոլորտ նետեց հսկայական քանակությամբ մոխիր։ Արդյունքում 1601-ը դարձավ վերջին 600 տարվա ամենացուրտ տարիներից մեկը։ Ռուսաստանում սկսվեց Մեծ սովը (1601–1603), որը տրիգեր դարձավ սոցիալական դժգոհությունների և «Խռովահույզ ժամանակների» (Смутное время) մեկնարկի համար։
🇫🇷 1783-ին Իսլանդիայում Լակի հրաբխի ժայթքումը Եվրոպան ծածկեց «չոր մառախուղով»։ Սա հանգեցրեց տևական անբերրիության և սովի։ Ֆրանսիայում սովը տևեց երեք տարի, ինչը, ըստ շատ հետազոտողների, դարձավ 1789 թվականի Մեծ հեղափոխության կարևորագույն պատճառներից մեկը։
🌡 Մյուս կողմից, մոդերնիզացիան հասարակության պատասխանն է բնությանը։ Սա ռիսկերի նվազեցման գործընթաց է.
🔹 Տեխնոլոգիական լուծումներ (ամբարտակներ, ոռոգման համակարգեր)։
🔹 Կառավարչական բարեփոխումներ (պաշարների կուտակում, պլանավորում)։
Այսպիսով, մոդերնիզացիան կարելի է դիտարկել որպես բնությունը սանձահարելու և պատահական աղետներից կախվածությունը նվազեցնելու փորձ։
📖 Ավելին կարող եք կարդալ Անդրեյ Շչերբակի «Вирусы, вулканы и вода: как Природа меняет общество?» գրքում (Սանկտ Պետերբուրգի Եվրոպական համալսարանի հրատարակչություն, 2026):

Մաքուր Պատմություն📖

⚔️ 1071 թվականի օգոստոսի 26-ին պատմական Հայաստանի տարածքում՝ Մանազկերտի մոտ, տեղի ունեցավ դարակազմիկ բախում սելջուկ-թյուրքերի և Բյուզանդական կայսրության միջև։ Այս օրը կանխորոշեց ոչ միայն կայսրության, այլև ողջ տարածաշրջանի ապագան։
📊 Ուժերի հարաբերակցությունը հետեւյալն էր
- Բյուզանդիա. 40,000 – 70,000 զինվոր (կայսր Ռոմանոս IV Դիոգենեսի գլխավորությամբ)։ Բանակը բազմազգ էր՝ բյուզանդացիներ, հայեր, սկանդինավացիներ և թյուրքական ծագմամբ վարձկաններ։
- Սելջուկներ. 20,000 – 30,000 հեծյալ (սուլթան Ալփ-Արսլանի գլխավորությամբ)։
🔥 Չնայած թվային առավելությանը, Բյուզանդիան կրեց ջախջախիչ պարտություն։ Պատճառները մի քանիսն էին։ Պահեստազորի հրամանատար Անդրոնիկոս Դուկասը, լինելով կայսրի մրցակիցը, լուր տարածեց նրա մահվան մասին և սկսեց նահանջել՝ մենակ թողնելով Ռոմանոսին մարտի դաշտում։ Բյուզանդական բանակի թյուրքական վարձկանները (ուզեր և պեչենեգներ) հենց մարտի պահին միացան սելջուկներին։ Ռոմանոս Դիոգենեսը վիրավորվեց և գերի ընկավ։ Սա պատմության մեջ առաջին դեպքն էր, երբ բյուզանդական կայսրը ողջ-ողջ գերի էր ընկնում մուսուլման առաջնորդի մոտ։
📉 Բյուզանդիան վերջնականապես կորցրեց Հայաստանը և Փոքր Ասիայի արևելքը։ Ճանապարհ բացվեց թյուրքական ցեղերի զանգվածային ներթափանցման համար դեպի թերակղզու խորքերը։ Կայսրությունը սկսեց իր անկասելի անկումը։
🏛 Գերմանացի պատմաբան Հենրիխ Գելցերն այսպես է բնութագրել Մանազկերտի աղետը. «Փոքր Ասիայի արևելքը, Հայաստանը և Կապադովկիան՝ նահանգներ, որոնք տուն են եղել բազմաթիվ հռչակավոր կայսրերի ու մարտիկների համար և կազմել են կայսրության հզորության հիմքը, կորսված էին ընդմիշտ. թուրքը քոչվորի իր վրանը խփեց հին հռոմեական փառքի փլատակների վրա»։

Մաքուր Պատմություն📖

1968 թ. օգոստոսի 25-ին Մոսկվայի Կարմիր հրապարակում տեղի ունեցավ խորհրդային դիսիդենտական շարժման ամենանշանակալի ակցիաներից մեկը։ Ութ հոգի դուրս եկան Կարմիր հրապարակ՝ բողոքելու Չեխոսլովակիա ԽՍՀՄ զորքերի մուտքի և «Պրահայի գարնան» արյունալի ճնշման դեմ։
📍 Ուղիղ ժամը 12:00-ին Կոնստանտին Բաբիցկին, Տատյանա Բաևան, Լարիսա Բոգորազը, Նատալյա Գորբանևսկայան, Վադիմ Դելոնեն, Վլադիմիր Դրեմլյուգան, Պավել Լիտվինովը և Վիկտոր Ֆայնբերգը նստեցին հրապարակում և պարզեցին պաստառներ.
🔹 «Մենք կորցնում ենք լավագույն ընկերներին»
🔹 «Ձեր և մեր ազատության համար!» (նշանավոր՝ За вашу и нашу свободу!)
🔹 «Ազատությո՛ւն Դուբչեկին»
🔹 «Ամո՛թ օկուպանտներին»
👊 Ընդամենը մի քանի րոպե անց ՊԱԿ-ի (КГБ) աշխատակիցները հարձակվեցին ցուցարարների վրա։ Բոլորին ձերբակալեցին։ Ցուցարարների ջանքերով 21-ամյա Տատյանա Բաևային հաջողվեց ազատել՝ համոզելով, որ նա պատահական է հայտնվել այնտեղ։
⚖️ Խորհրդային դատարանը դաժան էր։ Քանի որ Ֆայնբերգի դեմքը ջախջախված էր, նրան չտարան դատարան, այլ ուղարկեցին հատուկ հոգեբուժարան՝ «բուժման» (4 տարով)։ Նատալյա Գորբանևսկայային նույնպես ճանաչեցին անմեղսունակ («դանդաղ ընթացող շիզոֆրենիա» կեղծ ախտորոշմամբ)։ Մյուսները դատապարտվեցին տարբեր ժամկետների աքսորի և բանտարկության։
🌍 Այս ակցիան ցույց տվեց աշխարհին, որ ոչ բոլորն են ԽՍՀՄ-ում համաձայն կայսերական քաղաքականության հետ։ Պրահայի «Literární listy» թերթն այն ժամանակ գրեց.
«Յոթ մարդ Կարմիր հրապարակում՝ սա առնվազն յոթ պատճառ է, որոնց համար մենք այլևս երբեք չենք կարող ատել ռուսներին»։
Տասնամյակներ անց Չեխիայի նախագահ Վացլավ Հավելը նրանց անվանեց «Խորհրդային Միության խիղճը»։ Նրանց արարքը մարդկային համերաշխության և անձնական մեծագույն արիության օրինակ էր, երբ մարդը պատրաստ է զոհել իր ազատությունը հանուն ճշմարտության։
🕯 Այս գործողությունը ցույց է տալի, որ ցանկացած բռնատիրության ժամանակ կան խիզախներ, ովքեր պատրաստ են դուրս գալ դրա դեմ։

Մաքուր Պատմություն📖

1542 թ․ հունիսի 24-ին իսպանացի կոնկիստադոր Ֆրանսիսկո դե Օրելյանան իր ջոկատով նավարկում էր Հարավային Ամերիկայի անհայտ ջրերով։ Այն, ինչ նրանք տեսան այդ օրը, հիմք դարձավ աշխարհի ամենաջրառատ գետի անվանակոչման համար։
📍 Օրելյանան և նրա 57 ուղեկիցները սկզբում Գոնսալո Պիսարոյի արշավախմբի մասն էին։ Սակայն սննդի պակասի պատճառով Օրելյանան «Սան Պեդրո» բրիգանտինով անջատվեց խմբից՝ պաշար գտնելու հույսով։ Նա այդպես էլ չվերադարձավ՝ որոշելով շարունակել ճանապարհը գետի հոսանքն ի վար։
⚔️ Արշավախմբի տարեգիր հոգևորական Կարվախալը նկարագրում է մի արտառոց դեպք. գետի ափերից մեկի մոտ նրանց վրա հարձակվեցին տեղացի հնդկացիները։ Սակայն զարմանալին այն էր, որ մարտիկների առաջին շարքերում կռվում էին բարձրահասակ, բաց մաշկով և երկար մազերով կանայք։

«Այդ կանայք շատ ուժեղ էին և գրեթե մերկ։ Նրանց ձեռքին աղեղներ ու նետեր էին, և մարտում նրանք չէին զիջում տասը հնդկացու»,- գրում էր Կարվախալը։

Օրելյանան, տպավորված այս տեսարանից, հիշեց հին հունական առասպելները կին մարտիկների՝ ամազոնուհիների մասին, և գետն անվանեց նրանց պատվին։
🤔 Հետագա հետազոտողները այդպես էլ չգտան կին մարտիկների այդ ցեղին։ Գոյություն ունի երկու վարկած.
1️⃣ Դրանք տեղացի կանայք էին, որոնք կռվում էին իրենց ամուսինների կողքին։
2️⃣ Իսպանացիները երկար մազերով և մարտական գունավորումով տղամարդկանց շփոթել էին կանանց հետ։
🚢 Ֆրանսիսկո դե Օրելյանան դարձավ առաջին եվրոպացին, ով հատեց Հարավային Ամերիկան ամենալայն մասում։ Նա բացահայտեց մի հսկա գետ, որտեղ հանդիպեց նաև «Պորորոկա» կոչվող 5-6 մետրանոց մակընթացային ալիքին։
Օրելյանայի երկրորդ արշավանքը դեպի Ամազոն ողբերգական ավարտ ունեցավ։ 1546 թվականին նա մահացավ հիվանդությունից հենց իր բացահայտած գետի ափին՝ այդպես էլ չկարողանալով նվաճել այն։

Մաքուր Պատմություն📖

1921 թվականի օգոստոս-սեպտեմբեր ամիսներին Փոքր Ասիայում՝ Անկարայի մատույցներում, տեղի ունեցավ մի բախում, որը բրիտանացի պատմաբան Ռ. Գրանտը դասում է աշխարհի պատմության ընթացքը փոխած ճակատամարտերի շարքին։ Այն կարող էր փոխել նաեւ Հայաստանի պատմությունը։
📍 Հունական բանակը, ոգևորված նախորդ հաղթանակներով, որոշեց վերջնական հարված հասցնել քեմալականներին հենց իրենց կենտրոնում՝ Անկարայում։ Սակայն քաղաքական խաղերը և դաշնակիցների (Ֆրանսիա, Իտալիա) դավաճանությունը Հունաստանին թողեցին միայնակ։
🔥 Հունական դիվիզիաները ստիպված էին անցնել 130-ից մինչև 280 կմ ճանապարհ՝ կտրելով անջուր և անբերրի «Աղի անապատը»։ Սա իսկական փորձություն էր զինվորների համար դեռ բուն մարտը չսկսած։
💥 Ճակատամարտի ընթացքը (Օգոստոսի 23 - Սեպտեմբերի 13)
Թեեւ Քեմալն արձակեց իր հայտնի հրամանը. «Նահանջի գիծ չկա, կա միայն հայրենիքի պաշտպանություն. յուրաքանչյուրը պետք է մեռնի իր խրամատում», եւ չնայած հոգնածությանը և զինամթերքի սուր պակասին, հունական զորքերը մեկը մյուսի հետևից գրավում էին թուրքական ամրացված բարձունքները (Մանգալ Դաղ, Կալե Գրոտո, Չալ Դաղ)։
Թուրքական հրամանատարությունը խուճապի մեջ էր և արդեն պատրաստվում էր նահանջի, երբ Ֆևզի փաշայի զանգը Քեմալին փոխեց ամեն ինչ։
«14 օր շարունակ հույներն անդադար հարձակվում էին, սակայն նրանց ուժերը սպառվում էին, իսկ պահեստազոր չկար։ Ֆևզի փաշան ճիշտ գնահատեց հունական II կորպուսի անգործությունը։ Նա զանգահարեց Քեմալին, որը «նյարդայնացած քայլում էր Ալագյոզի իր շտաբում, հայհոյում շրջապատին, մտադրված նահանջելու որոշում կայացնել, քանի դեռ ուշ չէր»։ Քեմալի կենսագիրներից մեկը՝ ֆրանսիացի Ժակ Բենուա-Մեշենը, գրում է. «Եթե հունական հարձակումը դիմանար ևս մի քանի րոպե (!), Քեմալը նահանջի հրաման կտար՝ աղետից խուսափելու համար»։ Ֆևզին զեկուցեց Քեմալին, որ հույների հարձակումները թուլացել են, և նրանք, հավանաբար, պատրաստվում են հետ քաշվել»։

📉 Արդյունքը. Մարտավարական հաղթանակ, ռազմավարական պարտություն
Թեև հույները հաղթեցին գրեթե բոլոր առանձին բախումներում, նրանք չունեին ռեզերվներ՝ Անկարան գրավելու համար։ Օգոստոսի 29-ին հունական շտաբը որոշեց նահանջել Սաքարյա գետի արևմտյան ափ։
🛑 Հետևանքները. «Փոքրասիական աղետ»
Սաքարյայի ճակատամարտը դարձավ պատերազմի բեկումնային կետը.
✅ Թուրքիան ամրապնդեց իր դիրքերը և ստացավ Խորհրդային Ռուսաստանի ու Ֆրանսիայի աջակցությունը։
❌ Հունաստանը հայտնվեց դիվանագիտական մեկուսացման մեջ։
🎥 Մեկ տարի անց սա հանգեցրեց Զմյուռնիայի կոտորածին և Փոքր Ասիայի հույների ու հայերի դարավոր ներկայության վերջնական բնաջնջմանը (Փոքրասիական աղետ)։

Մաքուր Պատմություն📖

Միքայել Սրբազանի հետ զրուցեցինք Դետքի փոդքաստում։ Քննարկեցինք Հայոց ցեղասպանությունը որպես անհատի, հասարակության և ազգի ընտրության խնդիր։ Զրույցի առանցքում երեք հնարավոր վարքագծերն են՝ հարմարվել ու համագործակցել ոճրագործի հետ, հանձնվել իրադարձությունների ընթացքին կամ դիմադրել՝ սեփական ինքնությունը, հավատքն ու արժանապատվությունը պահպանելու համար։
Եթե հետաքրքիր կլինի, կարող եք դիտել այս ամառվա վերջին օրերին։

▶️ Դիտել🎙

🎹 Հայ երաժշտական մշակույթի պատմության մեջ կան անուններ, որոնց գործունեությունը սահմանագիծ է դառնում հին ու նոր ժամանակների միջև։ Այդպիսի մեծություն է Նիկողայոս Տիգրանյանը՝ մարդ, ով զրկված լինելով տեսողությունից, կարողացավ տեսնել ու հավերժացնել հայկական ու արևելյան երաժշտության ամենանուրբ երանգները։
📍Ծնվել է 1856 թ. Ալեքսանդրապոլում (այժմ՝ Գյումրի)։ Ընդամենը 9 տարեկանում փոքրիկ Նիկողայոսը կորցնում է տեսողությունը։ Սակայն սա չի կոտրում նրան։ Ընտանիքի աջակցությամբ նա մեկնում է Վիեննա, սովորում կույրերի ինստիտուտում, այնուհետև՝ Վիեննայի ու Սանկտ Պետերբուրգի կոնսերվատորիաներում։ Նա դառնում է իր ժամանակի ամենակրթված երաժիշտներից մեկը։🎼 Տիգրանյանը հայ կոմպոզիտորներից առաջինն էր, որ ձեռնամուխ եղավ ժողովրդական ու աշուղական երաժշտության ձայնագրմանը և դաշնամուրային մշակմանը։ Մինչ այդ, հայկական մուղամները, դուդուկահարների ու սազանդարների կատարումները գոյություն ունեին միայն բանավոր ավանդույթով։
Նրա շնորհիվ են պահպանվել այնպիսի գոհարներ, ինչպիսիք են՝
🔸 «Ուզունդարա», «Զուռնի տրնգի», «Ֆինջան» պարերը,
🔸 «Բայաթի Շիրազ», «Չարգյահ», «Շահնազ» մուղամները։
🌟 Նիկողայոս Տիգրանյանի գրառած ու մշակած մեղեդիները հետագայում դարձան հիմք հայկական դասական երաժշտության համար։ Այդ մեղեդիներից օգտվել են Ալեքսանդր Սպենդիարյանը, Արամ Խաչատրյանը, Արմեն Տիգրանյանը և շատ ուրիշներ։
👁 Կոմպոզիտորն իր ողջ կյանքը նվիրեց նաև սոցիալական գործունեությանը։ Նա Գյումրիում հիմնեց կույրերի դպրոց, որտեղ անձամբ դասավանդում էր երաժշտության տեսություն՝ օգնելով տեսողության խնդիրներ ունեցող մարդկանց գտնել իրենց ուղին արվեստի մեջ։
🏆 Տիգրանյանը արժանացել է ՀԽՍՀ ժողովրդական արտիստի կոչմանը, Աշխատանքի հերոսի կոչմանը և բազմաթիվ պարգևների։ 1900 թվականին Փարիզի համաշխարհային ցուցահանդեսում նա պարգևատրվել է բրոնզե մեդալով՝ հայկական երաժշտությունը միջազգային հարթակում փայլուն ներկայացնելու համար։
Նիկողայոս Տիգրանյանը մահացել է 94 տարեկանում, Երեւանում։
🇦🇲 Հիշենք մեր մեծերին։

Մաքուր Պատմություն📖