انقراض یا مرگ زبان‌ها؛ پژوهش در زبان مادری
سعید جهانپولاد | ۱۹ مرداد ۱۴۰۵
انقراض یا مرگ زبان‌ها؛
پژوهش در زبان مادری
تالیف سعید جهانپولاد
«کتاب اطلس زبان‌های در معرض خطر جهان» که به سردبیری کریستوفر موزلی و به قلم تعدادی از کارشناسان زبان‌شناسی در مناطق مختلف جغرافیایی جهان نوشته شده و توسط «سازمان یونسکو» منتشر شده، مطالبی را در خصوص زبان‌های درمعرض خطر یا انقراض در جهان به رشته تحریر درآورده است. یونسکو برای نخستین بار در سال ۱۹۹۶ اطلس زبان‌های در معرض خطر را منتشر کرد و بدین وسیله در رابطه با انقراض زبان‌ها در جهان هشدار داد. این هشدار، اکنون توسط تصمیم‌گیران، سیاست‌گذاران و همچنین جوامع زبانی و دانشمندان، رسانه‌ها و جامعه مدنی در سرتاسر جهان جدی گرفته شده‌است. زبان در معرض خطر یا در حال انقراض، زبانی است که توسط نسل‌های قبلی به نسل جدید منتقل نمی‌شود. اینگونه زبان‌ها حتی در بین افرادی که به آن زبان صحبت می‌کنند فاقد هرگونه اعتبار بوده و در بسیاری از موارد به صورت مکتوب نیستند و فقط جنبه شفاهی دارند، انقراض یا مرگ زبان‌ها پدیده تازه ی نیست. تقریبا دیرینه‌شناسان زبان، قدمت این پدیده را به بیش از ۵۰۰۰ سال می دانند.
زبان‌شناسان تخمین می‌زنند که حداقل ۳۰۰۰۰ زبان تولد یافته و منقرض شده‌اند، بدون هیچ رد و اثری در گذار زمان. باید بپذیریم که میزان انقراض، مرگ و میر زبان‌ها به ویژه از زمان کشورگشایی و فتوحات استعمارگران اروپایی بسیار افزایش یافته است. در طول سه قرن گذشته، در حالی که اروپا ده زبان بسیار مهم را از دست داد. به طور مثال استرالیا و برزیل چند صد زبان خود را از دست دادند. در آفریقا، بیش از دویست زبان در حال حاضر کمتر از پانصد گویش‌ور دارند، بدون در نظر گرفتن انحلال (ذوب شدن) و یا خفتگی زبان‌های در حال انقراض، بسیاری از زبان‌های آمریکایی هندی و چندین قوم و قبیله کوچک‌تر که تحت نفوذ اتحاد جماهیر شوروی سابق یا در چین زندگی می‌کردند (اینگوش، کالموتس، مکتینس، نوس، آچانگ و غیره) در خطر انقراض و خفتگی زبانی و یا به مرگ زبانی رسیده‌اند. کلود هاژ، زبان‌شناس فرانسوی به نوبه خود تخمین می‌زند که یک زبان «هر دو هفته یک بار»، یعنی سالی بیست و پنج ۲۵ زبان منقرض (مرگ) و یا به خفتگی می‌رسند. به عبارت دیگر، با این سرعت، اگر کاری انجام نشود، جهان در قرن‌های متأخر و بعدی، نیمی از میراث زبانی خود را از دست خواهد داد و بدون شک بیشتر به دلیل شتاب ناشی از وسایل و رسانه‌های نوین ارتباطی و تراریخته‌گی زبانی غریب‌الوقوع آن‌ها، در صدسال آینده، این انقراض و مرگ با سرعتی سرسام‌آور، میراث زبانی، فرهنگی و باستانی زبان‌ها را تهدید جدی خواهد کرد. این پدیده به‌ویژه بر زبان‌های اندونزیایی (بیش از نیمی از ششصد ۶۰۰ زبان در حال نابودی)، گینه نو (بیش از نیمی از۸۶۰ زبان پاپوآ گینه نو در خطر انقراض) و آفریقایی تأثیر می‌گذارد، اما همچنین مربوط به بسیاری از زبان‌های دیگر است که به واسطه انگلیسی-آمریکایی یا سایر زبان‌های ارتباطی بزرگ در معرض تهدید جدی قرار دارند. به عنوان مثال، در هند وآفریقا، تعداد زیادی از زبان‌هایی که هنوز دربرابر استعمار مقاومت کرده‌اند، امروزه هستند. هوئی توسط زبان‌های بزرگ هندی (به‌ویژه هندی در هند و اردو در پاکستان) یا برخی از زبان‌های آفریقایی مانند سواحیلی (در شرق آفریقا)، فولانی (در آفریقای مرکزی)، هاوسا (در نیجریه و کامرون) تهدید می‌شوند یا ولوف (در سنگال) این زبان‌ها برای «زبان‌های کوچک» به‌اندازه انگلیسی یا فرانسوی «خطرناک» هستند، زیرا «زبان‌های خارجی» محسوب نمی‌شوند و اعتبار زبان‌های بزرگ آفریقایی را دارند.
سرعت انقراض زبان‌ها، که قبلاً در طول دوره‌های استعماری از اواخر قرن شانزده، هفده، هجده میلادی و امروزه با امپریالیسم زبانی و به تعبیر بنده (سعید جهانپولاد) اینترنال کلونیالیزمی (استعمار خانگی زبانی) تسریع شده بود، اصطلاح استعمار خانگی زبان، همان استعمار درون مرزی است که شامل تمامی عوامل موثر در جدا کردن، تقسیم‌بندی ایالتی، تضعیف و انحلال زبان‌های اقلیت، زبان مادری و گویش‌وران آن‌هاست که معمولا با پروسه استعماری و کلونیالیزمی همسویی دارد. به لحاظ انزواطلبی، به حاشیه راندن و بی‌تفاوتی، بی اعتبار کردن این زبان‌ها از طریق جداسازی و اعمال قوانین منع و عدم رشد، بالندگی زبان‌های اقلیت که در طول ادوار صورت بسیار نامحسوس و طبیعی به انقراض یا خفتگی و مرگ زبان‌ها می‌انجامد. از سویی طبق پژوهش‌های جهانی، برخی از کارشناسان پیش‌بینی می‌کنند که در این قرن پنجاه تا نود درصد از زبان‌هایی که امروزه با آنان گفتگو می‌شود از‌بین خواهند رفت، یعنی ۳۰۰۰ تا ۴۰۰۰ زبان.
Post #13465
155