⭕️ نظریه تاریخی

مبدع نظریه دولت رانتیر درباره ایران چه می‌گفت؟

✍🏻 مهدی تقی‌زاده /نویسنده نشریه

🔹حسین مهدوی، اقتصاددانی بود که نگران پیامدهای فراوانی پولی بود که دولت بدون نیاز به تولید داخلی و بدون گرفتن مالیات از شهروندان به‌دست می‌آورد. مهدوی در سال ۱۹۷۰ یعنی هشت سال قبل از وقوع انقلاب اسلامی در مقاله‌ای که بعدها به یکی از متون کلاسیک اقتصاد سیاسی نفت تبدیل شد، ایران را نمونه‌ای از «دولت رانتیر» معرفی کرد. استدلال او ساده اما عمیق بود. در شرایطی که بخش بزرگی از درآمد دولت از خارج اقتصاد داخلی تامین شود، نفت می‌تواند ماهیت دولت، نحوه تخصیص منابع، رابطه حکومت با جامعه و حتی مسیر توسعه را تغییر دهد.

🔹مهدوی حتی پیش از انتشار مقاله دولت رانتیر، درباره آینده سیاسی و اقتصادی ایران هشدار داده بود. در اکتبر ۱۹۶۵ مقاله‌ای با عنوان «بحران پیش‌رو در ایران» در مجله معتبر فارن افرز منتشر کرد. مقاله در جلد ۴۴، شماره نخست، صفحات ۱۳۴ تا ۱۴۶ منتشر شد. مهدوی در این نوشته، اصلاحات موسوم به انقلاب سفید و به‌ویژه اصلاحات ارضی را بررسی کرد و استدلالش این بود که مدرن‌سازی از بالا بدون حل مشکلات بنیادی اجتماعی و سیاسی نمی‌تواند ثبات پایدار ایجاد کند. حتی پیش‌بینی کرد با افزایش نارضایتی از حکومت شاه، موقعیت آمریکا نیز در ایران تضعیف خواهد شد و آمریکا ممکن است جای بریتانیا را به‌عنوان هدف اصلی احساسات ملی‌گرایانه بگیرد.

🔹دولت برای به‌دست آوردن این پول مجبور نبود اقتصاد داخلی را توسعه دهد. در یک اقتصاد معمولی، دولت برای تامین مخارج خود به مالیات وابسته است. برای آنکه مالیات بیشتری دریافت کند، باید بنگاه‌های بیشتری فعالیت کنند، مردم درآمد بیشتری داشته باشند و اقتصاد بزرگ‌تر شود. مالیات همچنین دولت را ناچار می‌کند با جامعه وارد نوعی رابطه بده‌بستان شود. اما دولت نفتی می‌تواند بخش بزرگی از درآمد خود را بدون چنین رابطه‌ای کسب کند. چاه نفت جای مالیات را می‌گیرد. مهدوی این وضعیت را نوعی «دولت‌گرایی اتفاقی» می‌نامید.

🔹سوال مهم این است که آیا حسین مهدوی «مبدع اصطلاح دولت رانتیر» است؟ پاسخ نیازمند یک تمایز مهم تاریخی است. خود عبارت دولت رانتیر پیش از مهدوی وجود داشت. این اصطلاح در اوایل قرن بیستم نیز به کار می‌رفت و حتی لنین درباره «دولت رانتیر» یا دولت طلبکار سخن گفته بود. منظور او کشورهای سرمایه‌داری ثروتمندی بود که از صدور سرمایه و دریافت درآمد از کشورهای بدهکار بهره می‌بردند. بنابراین دقیق نیست بگوییم مهدوی نخستین فرد تاریخ بود که این دو کلمه را کنار هم قرار داد. اما می‌توان با اطمینان گفت او بنیان‌گذار مفهوم مدرن «دولت رانتیر» در اقتصاد سیاسی کشورهای نفتی است.

#تجارت_فردا
@tejaratefarda

متن کامل یادداشت را اینجا بخوانید.