‍ 🚲دوچرخه در تهران؛ خیلی دور خیلی نزدیک🚲

✍️ محمد نظرپور

در آغاز دوره پهلوی اول، تهران یکی از نادر دوره‌های تاریخی خود را تجربه می‌کرد که طی آن دوچرخه وسیله‌ای روزمره و عنصر مسلط حمل‌ونقل شهری بود. در سال ۱۳۰۵، آمار ثبت‌شده نشان می‌دهد که ۱۰۳۷ دوچرخه در شهر وجود داشت؛ تقریباً دو برابر تعداد خودروهای شخصی که فقط ۵۶۴ دستگاه بودند. دوچرخه در دهه‌های ۲۰ و ۳۰، به‌ویژه میان دانش‌آموزان، دانشجویان، کارگران صنعتی، به بخش ضروری از زندگی روزمره تبدیل شد و نوعی فرهنگ جابه‌جایی مبتنی بر دسترس‌پذیری و برابری را ممکن کرد.

اما از میانه دهه ۱۳۴۰، جهشی تاریخی رخ داد: تعداد دوچرخه‌ها در تهران به حدود ۷۰ هزار دستگاه رسید! رکوردی که نشان‌دهنده گستردگی واقعی دوچرخه‌سواری در شهر بود. بااین‌حال، درست در همین زمان، پروژه مدرنیزاسیون پهلوی دوم، مسیر دیگری برای آینده تهران تجویز کرد: مسیری کاملاً خودرو ‌محور. تعداد خودروها به‌صورت انفجاری افزایش یافت و خودرو به‌عنوان «سوژه مدرن»، «نماد ترقی» و «ابزار طبقاتی جدید» بازتعریف شد.

این تغییر، صرفاً یک جابه‌جایی تکنولوژیک نبود؛ بلکه یک مهندسی نمادین و سیاسی بر کالبد شهر بود. در این گفتمان جدید، دوچرخه به «ابزار طبقات پایین» تقلیل یافت؛ خیابان‌ جای خود را به جاده داد؛ و زندگی روزمره مجبور شد با منطق سرعت، مصرف و خودرومحوری همسو شود.

سیاست مشهور «هر ایرانی یک پیکان» نه یک شعار اقتصادی، بلکه یک پروژه ایدئولوژیک برای دگرگون‌کردن شیوه زیست شهری بود؛ پروژه‌ای که نتیجه آن حذف ساختاری دوچرخه از شهرسازی و تبدیل تهران به جاده و پارکینگ شد و هجوم و تسلط همه‌جایی خودروها و وابستگی ما به این قفس آهنی متحرک، را امری طبیعی، بدیهی و جبری بازنمایی کرد.
----------------------------------------------------------

♦️اما کاوش در عکس‌ها و روایت‌ها، چه تاریخی از بازنمایی دوچرخه در جامعه تهرانی ارائه می‌کند؟

دکتر کاظم افرادی عزیز، در مطالعه تاریخ دوچرخه تهران از سری مطالعات دانشگاه آیندهوون به نام مجموعه 📚🚲 «تجارب شهرهای دوچرخه»، مروری بر روایت‌های عامه و تصاویری کرده است که دوچرخه در آنها پیدا و پنهان‌اند. امیدواریم این مجموعه به‌زودی در هلند و سپس در ایران به چاپ برسد.
https://www.cyclingcities.info/your-city-next/cycling-cities-the-tehran-experience/


@TehranActiveMobility