تاریخ اقتصاد | مهدی الیاسی

شد از بیداری انقلاب
کاخ سرمایه‌داری خراب

ببینید| ترانه آزادی
خواننده: فرامرز اصلانی
سال ضبط: اسفند ۵۷ خورشیدی

@tarikh_eghtesaad1

🔷 ببینید | به مناسبت پنجم مهر ماه، زادروز حسن تقی‌زاده:
سخنان زنده‌یاد حسن تقی‌زاده در مورد اهمیت تاریخی اصلاحات ارضی در کنگره ملی دهقانان ایران، دی ماه ۱۳۴۱

🔹 شنیدن صدای تقی‌زاده، بسیار هیجان انگیز است.

🔹 گوینده رادیو، تقی روحانی است.

@tarikh_eghtesaad1

از تبارِ ترور: نگاهی به نسبتِ لنین و روبسپیر از منظرِ فرانسوا فوره

وقتی به تاریخِ انقلاب‌های مدرن نگاه می‌کنیم، یکی از پرسش‌های بنیادین این است که چگونه آرمانِ رهایی‌بخشِ انسان، در نقطه‌ای از مسیر، به چرخ‌دنده‌های قهر و توتالیتاریسم تبدیل می‌شود؟ پاسخ به این پرسش در کانونِ آرای فرانسوا فوره، مورخِ برجسته‌ی فرانسوی و از منتقدانِ جدیِ سنتِ تاریخ‌نگاریِ ژاکوبنی، عریان‌تر از هر جای دیگری خود را نشان می‌دهد. فوره با تبارشناسیِ پیوندِ میان ماکسی‌میلیان روبسپیر و ولادیمیر لنین، خطِ سیری را ترسیم می‌کند که فهمِ آن برای هرکسی که دغدغه‌ی تاریخِ اندیشه‌ی سیاسی را دارد، حیاتی است. برخلافِ روایتِ مرسومِ مارکسیستی که ترورِ سال ۱۷۹۳ (ژاکوبن‌ها) را واکنشی اضطراب‌آلود و موقت به بحران‌های جنگ و توطئه‌ی داخلی می‌داند و میانِ آن با ترورِ بلشویکیِ لنین فاصله می‌گذارد، فوره بر این باور است که ما با یک تداومِ ارگانیک و ایدئولوژیک روبه‌روییم. از این منظر، ترور در نگاهِ او یک انحرافِ تصادفی در مسیرِ انقلاب نیست، بلکه برآمده از درونِ خودِ ایدئولوژی است و لنین آگاهانه و با آغوشِ باز، ترورِ بلشویکی را بازآفرینی و تکرارِ همان سنتِ روبسپبیری می‌دانست؛ چرا که هر دو معتقد بودند پالایشِ جامعه جز از مسیرِ حذفِ قاطعِ ناخالصی‌ها ممکن نیست. این پیوند عمیق در مصادره‌ی انحصاریِ «اراده‌ی عمومی» نیز خود را نشان می‌دهد. روبسپیر نخستین کسی بود که سیاست را از عرصهٔ مصلحت و منازعه‌ی مدنی خارج کرد و به حوزه‌ی «اخلاقِ مطلق» پیوند زد. وقتی سیاست با حقیقتِ اخلاقی یکی شد، مخالفِ سیاسی دیگر نه یک شهروندِ دارایِ دیدگاهِ متفاوت، بلکه «دشمنِ خلق» و خائن تلقی می‌شود. لنین و بلشویک‌ها نیز دقیقاً با تعویضِ واژگان و نشستن بر مسندِ «پیشتازِ طبقه کارگر»، همین منطق را به اجرا گذاشتند. هسته‌ی مرکزیِ اندیشه‌ی هر دو رهبر، باوری عمیق و جزم‌اندیشانه به اصالتِ اراده‌ی معطوف به قدرت بود. اینکه دولت، به مددِ قهرِ عریان و متمرکز، می‌تواند اقتصاد، جامعه و حتی سرشتِ انسان‌ها را از نو مهندسی کند. این تقدمِ اراده بر واقعیتِ عینیِ جامعه، همان موتور محرکی است که انقلاب را به سمتِ دیکتاتوریِ تمام‌عیار هدایت می‌کند. فوره با این تحلیلِ ژرف‌نگر نشان می‌دهد که چگونه ایده‌ی ساختنِ «انسانِ جدید» در پاریسِ عصرِ ترور، صورتِ خونین‌تری از خود را در مسکو بازآفرینی کرد؛ نسبتی که گسست‌ناپذیریِ توتالیتاریسمِ مدرن از ریشه‌های ژاکوبنی‌اش را به نمایش می‌گذارد.

نخستین انقلاب پست‌مدرن؛ ۵۷ و چپ جهانی
وقتی در سال‌های پایانی دهه هفتاد میلادی، دودِ عودِ تئوری‌های پست‌مدرن و سودای «پایان روایت‌های کلان» بر آسمان پاریس سایه افکنده بود، شعبده‌بازان روشنفکر و پیامبران پست‌مدرنِ سرخورده از مارکسیسم سنتی و تجدد، به دنبال یک موش آزمایشگاهی زنده می‌گشتند تا ترهات انتزاعی‌شان را روی آن بیازمایند. انقلاب ۱۳۵۷ ایران، دقیقاً همان مائده آسمانی بود؛ ملغمه‌ای غریب از طرد عقلانیت و شورش علیه توسعه، که در واقعیت چیزی جز «تجددزدایی از سیاست» نبود، اما به تفسیر رفقا با نقل به مضمون و اندکی خلاقیت بتوان آن را تبلور نابِ «امر سیاسی ضد بورژوازی» خواند . وانگهی، ذوق‌زدگی روشنفکران از ۵۷ این‌گونه بود که در فهم آینه‌وارِ کج‌نمای این محافل، یک قهقرای تاریخی، توانست عنوان پرطمطراقِ «نخستین انقلاب پست‌مدرن تاریخ» را به خود گیرد. این نامگذاری که در تیتر هم آن را گذاشته‌ام، از عنعنات فوکویی همه جا در جریان است. در این میان، برخی از همین شیادان روشنفکری با چنان اشتیاقی عبای «معنویت سیاسی» را بر تنِ حوادث تهران کردند که گویی مانیفست رهایی‌بخش قرن بیستم ورق خورده است. چپِ جهانی که از فرط ملالِ سرمایه‌داری غربی و رسوایی اردوگاه شوروی به بن‌بست رسیده بود، با چشمانی بسته و دلی آکنده از رمانتیسیسمی بی‌یال و کور، همچون عجوزه‌ای بیرون رانده شده از روسپی‌خانه، از درون جعبه جادوی روشنفکری به دنبال «آرمان‌شهر گم‌شده» خویش در خاورمیانه می‌گشت. آن‌ها کورکورانه به تطهیر و تقدیس خیزشی برخاستند که به نام «مستضعفین» و مبارزه با امپریالیسم، شمشیری از جنس شریعت و زمامداری ایدئولوژیک را بر گلوی دستاوردهای مدنی، نهادهای نوپا و آزادی‌های فردی گذاشت. اما این کابوس رمانتیک دیری نپایید که سراب بودنش را عیان کرد. در این سوی میدان، متفکرانی که پایبند به عنعنات مارکسی نبودند، خرد نهادین و تداومِ تدریجی تاریخ را می‌فهمیدند، از همان آغاز این خوش‌خیالیِ تباه‌کننده را به باد تازیانه گرفتند. وانگهی، امروز ما، بر شانه ایشان ایستاده‌ایم و از منظری واقع‌بینانه، انقلاب ۵۷ را نه زایشگاه آزادی، بلکه گسستی وحشتناک و ویرانگر توضیح می‌دهیم که تاروپودِ پیوندهای ظریف مدنی، فرهنگی و تاریخی یک ملت را از هم می‌دَرید. روشنفکران فرنگی، از سر نفرتِ مالیخولیایی از تمدن و سنت‌های مدنی خویش، به پیشواز توتالیترترین روایت از حاکمیت دینی در خاورمیانه شتافتند و هلهله‌کنان، تیشه به ریشه تمدنی باستانی می‌زنند. در این میان، یادآوری کلام صریح ژان ژاک روسو -همان متفکری که چپ‌ها به نامش سوگند می‌خورند- ضربه کاری را بر این بنای سراسر مغالطه فرود می‌آورد. روسو قرن‌ها پیش در «قرارداد اجتماعی» با دقتی ریاضی‌وار هشدار داده بود که ترکیب «جمهوری» با حاکمیت قدسی، تناقضی مضحک و محال است؛ چرا که در ساختار یک جمهوری، حاکمیت منحصراً از سرچشمه «اراده عمومی» و قرارداد اجتماعی شهروندان مایه می‌گیرد و ورود احکام لاهوتی به ساحت قانون‌گذاری، معنایی جز نابودی اراده ملی ندارد. روشنفکر فرانسوی، مثل فوکو، رسو را ندید و خواست آن منشأت موهوم را درباره ایران بنویسد. انقلاب ۵۷ برای چپ‌های جهان، مرهمی کاذب برای تسکین عقده‌های ضدامپریالیستی بود؛ نمایشی که در آن «تجددزدایی از سیاست» را پیروزی بر طبقه بورژوا جا زدند. اما برای ملت ایران، این آزمایش نظری به بهای ویرانی نهادهای مدنی، سلاخی مشروطیت و انهدام تاریخی و تمدنی تمام شد. کارنامه این شعبده‌بازی امروز عیان‌تر از همیشه است: تاوانی دهشتناک که یک ملت برای توهمات ایدئولوژیک داخلی و کف‌زدن‌های شیادان روشنفکری غرب پرداخت.

🔷 صنعت چرم در اواخر دوران قاجار: تهران، کارگاه دباغی

@tarikh_eghtesaad1

🔷 قانون اساسی مشروطه و حق بنیادین آموزش: فراگیر، اجباری، رایگان

🔹 متمم قانون اساسی مشروطه:
اصل هیجدهم
"تحصیل و تعلیم علوم و معارف و صنایع آزاد است مگر آنچه شرعاً ممنوع باشد."

اصل نوزدهم
"تأسیس مدارس بمخارج دولتی و ملتی و تحصیل اجباری باید مطابق قانون وزارت علوم و
معارف مقرر شود و تمام مدارس و مکاتب باید در تحت ریاست عالیه و مراقبت وزارت علوم
و معارف باشد."

🔹 حق آموزش و برخورداری عمومی از حق آموزش، در متمم قانون اساسی مشروطه به صورت یک حق قانون اساسی (حقوق فردی بنیادین و پایه) طرح شد.

🔹نمایندگان مترقی آذربایجان و انجمن تبریز و به خصوص شخص حسن تقی‌زاده، نقش بسیار اثرگذاری در گنجاندن اصل ۱۸ و ۱۹ در متمم قانون اساسی مشروطه داشتند.

🔹 جریان اصلی روشنفکری ملی‌گرای دوران مشروطه، جدای از اهمیت حق آموزش در قانون اساسی‌های مدرن، معتقد بودند آموزش پولی و محدود، عملا سویه طبقاتی پیدا می‌کند و بر "فراگیر، اجباری و رایگان" بودن حق آموزش، به عنوان یک حق قانون اساسی، به درستی پافشاری کردند.

@tarikh_eghtesaad1

اقتصاد و امنیت ملی؛

🔷 ترامپ، اقتصاد امنیتی را جلوی دوربین آورد

🔹 بسیاری از موضوعات اقتصادی از دید حکومت‌ها اساسا ماهیت امنیتی و امنیت ملی دارند. دلیل پایش مستمر و همیشگی میزان ذخیره استراتژیک کالاهایی مانند نفت، دارو، گندم، خوراک دام، فولاد و برخی محصولات استراتریک پتروشیمی به دلیل تاثیر مستقیم وفور یا کمبود این کالاها بر امنیت ملی است.

🔹 بسیاری از حوزه‌های اقتصادی مانند انرژی، زیر ساخت‌ها، شبکه راه‌های تجاری زمینی، دریایی و هوایی، امنیت غذایی و دارویی، میزان دسترسی به ذخایر فلزات اساسی، زنجیره تامین صنایع استراتژیک و صنایع نظامی، امنیت شبکه بانکی، برتری کامل در حوزه‌های گوناگون فناوری و های‌تک و... همگی اگرچه ظاهر و شکل اقتصادی دارند اما ماهیت امنیتی و امنیت ملی دارند و حکومت‌ها و دولت‌ها به هنگام سیاست‌گذاری به این موضوعات از دریچه امنیت‌ ملی می‌نگرند.

🔹 ابعاد امنیتی و امنیت ملی بسیاری از بخش‌ها و موضوعات اقتصادی اگرچه با تشکیل نخستین حکومت‌ها و پادشاهی‌ها از هزاران سال پیش در جهان آغاز شد و در اعصار و دوره گوناگون تاریخ تمدن تا کنون ادامه داشته اما پس از فروپاشی شوروی و همه‌گیری شعارهای گلوبالیستی و تجارت آزاد جهانی، در ظاهر کم‌رنگ شده بود و از جلوی دوربین به پشت دوربین منتقل شد به شکلی که حتی عده‌ زیادی در جهان تحت تاثیر شعارهای رایج بازار آزاد داخلی و بین‌المللی تصور می‌کردند عصر حضور دولت‌ها در اقتصاد رو به پایان است و تصور می‌کردند "اقتصاد" از "سیاست" جدا است.

🔹 یکی از کارهای ترامپ در دو دوره‌ای که رییس جمهوری آمریکا بوده این بود که کاملا به این توهم رایج پایان داد و پیوند ژرف و ناگسستنی اقتصاد با امنیت و مفهوم امنیت ملی را به وضوح نشان داد و "اقتصاد امنیتی" را بار دیگر مانند تمام چند هزار سال گذشته از پشت دوربین به جلوی دوربین آورد. امری که در تمام دو سه دهه گذشته نیز کاملا در جریان بود اما عده‌ای تصور می‌کردند به پایان رسیده است.

🔹 در چند یادداشت پیش رو نمونه‌هایی روشن از تاریخچه پیوند اقتصاد با امنیت و امنیت ملی در تاریخ اقتصاد ایران، خاورمیانه و جهان را بازگو خواهم کرد.

@tarikh_eghtesaad1

🔷 علی امینی، معمار رکود بزرگ

🔹از اردیبهشت ۱۳۴۰ تا تیر ماه ۱۳۴۱، در دوره نخست وزیری علی امینی، اقتصاد ایران وارد یکی از شدیدترین رکودهای تاریخ اقتصاد معاصر شد.

🔹 ناآرامی‌های سیاسی_اجتماعی آن روزها و یکی دو سال پس از آن، از پیامدها و ویژگی‌های "رکود بزرگ امینی" بود.

🔹گفتنی است شاه این رکود بزرگ را دست‌پخت شخص علی امینی، "مصنوعی"، دست‌ساز و با انگیزه‌‌ی استفاده سیاسی از پیامدهای آن در راستای سیاست‌های دولت کِنِدی در آمریکا، می‌دانست.

@tarikh_eghtesaad1

هورمون، سلسله‌مراتب و توهم لوح سپید
یکی از خطاهای چپ‌ها، اصرار لجوجانه بر فرضیه «لوح سپید» است؛ این پندار باطل که انسان ماده‌ای خام و بی‌شکل است که اراده مهندسان اجتماعی می‌تواند آن را به هر هیئتی درآورد. اما واقعیتِ سرشت بشری، سرسخت‌تر از آرمان‌شهرهای کاغذی است.
پژوهش‌های سال‌های اخیر در پیوندگاه زیست‌شناسی تکاملی و روان‌شناسی سیاسی—از آزمون‌های تجربی پترسن بر روی قدرت عضلانی و بازتوزیع گرفته تا آزمایش‌های بالینی زَک بر مداخله مستقیم تستوسترون—حقیقتی کهن را به زبانی تجربی بازگو می‌کنند: سیاست امتداد بیولوژی است.
تستوسترون صرفاً یک ترکیب شیمیایی برای تنظیم سوخت‌وساز نیست،

بلکه پیامی عصبی برای صیانت از قلمرو، ترجیح رقابت بر انفعال، و پذیرش نظمی مبتنی بر شایستگی و اقتدار مشروع است.

داده‌ها نشان می‌دهند افرادی با نشانگرهای آندروژنیک برجسته‌تر، تمایل ذاتی به سازوکارهای سلسله‌مراتبی و مرزهای روشن اخلاقی دارند و در برابر باج‌خواهی بوروکراتیک برای بازتوزیع مکانیکی مقاومت می‌کنند.
این تمایل، بازتابی از «سرشت مقید» انسان است که تفاوت‌های طبیعی در قوا و استعدادها را به رسمیت می‌شناسد.
سنت محافظه‌کاری ارگانیک همواره دریافته بود که جامعه، کارخانه مساوات‌سازی مصنوعی نیست؛ نظمی زنده است که بر مبنای توانمندی‌های ناهمگون افراد و دادوستد آزادانه بنا می‌شود. پذیرش نقش هورمون‌ها در جهت‌گیری فکری، اعتراف به این واقعیت بنیادین است که عدالت راستین نه در نفی تفاوت‌های طبیعی، بلکه در تن دادن به سرشت واقعی انسان و پاسداشت نهادهایی است که این سرشت را مهار و بارور می‌سازند

در توییتر دیده شد: شادروان داوود منشی‌زاده در محل کلوپ حزب سومکا یک خرس آورده بود که پیراهن سیاه‌ها موظف بودند برخی چپ‌های ناراضی (استالین‌پرست) را جلوی آن خرس، بی‌اندازند تا ادب شوند. شاید داستان خرس ساواک مورد علاقه رضا براهنی هم از اینجا ناشی شده است 😁

@tarikh_eghtesaad1

ببینید و لذت ببرید از دانش فیزیک اجدادمون در ایران کهن که می‌دونستند چطوری در دل کویر یخ برای چله تابستون تولید و ذخیره کنند

دیگه کاری کردم درگیر خوندن زیرنویس نباشید 👋


@Garajetadayoni | گاراژ