یکی از دین ‏شناسان معروف که روش دین‏ شناسی‌اش پدیدارشناسانه است، می‌گوید که هر دینی را می‌توان به صورت سه دایره که همدیگر را احاطه کرده‏‌اند، تصویر کرد که در مرکز آن دایره کوچک وسطی تجربه‌های دینی پیروان آن دین قرار دارد. در دایره‌ی بیرونی آموزه‌هاي اخلاقی و اعتقادی وجود دارد و در دایره‌ی سوم اعمال و شعائر قرار دارد.
موقعی برای یک دین بحران اتفاق می‌افتد که این سه محتوا ـ که در این دایره‏ های گوناگون هست ـ هم‌خوانی خود را با هم از دست بدهند. آموزه‏‌های اعتقادی و آموزه‌های اخلاقی، تفسیر شایسته و درست آن دغدغه‌های درونی نباشد و یا آن اعمال و شعائری که انجام داده می‏‌شود، تناسبی با این آموزه‌های اعتقادی و اخلاقی نداشته باشد. برای مثال، این آموزه‌های عقیدتی و اخلاقی هیچ نوع رازی را برای آنها تفسیر نمی‌کنند؛ زیرا مثلاً ابزار قدرت شده‌اند یا شکل آن اعمال دینی وقتی که در جامعه انجام می‌گیرد (نماز خواندن‌ها، روزه گرفتن‏‌ها، انفاق ها)، شکل‌های دینی است، اما برآورده‏ کننده‌ی آن دغدغه‌های درونی نیست، بلکه به شکل عادت در آمده است. درست در همین‏ جاست که رابطه‌ی دین با جامعه و فرهنگ خود را نشان می‌دهد.

استاد محمد مجتهد شبستري
@Tafakkor