⭕️چرا در بحران، به منتقدان بیشتری نیاز داریم؟

✍ فرزاد دهقانیان، عضو هیئت علمی دانشگاه فردوسی مشهد، ۱۴۰۵/۵/۲۳

در یکی از آزمایش‌های کلاسیک روان‌شناسی اجتماعی، پژوهشگران از گروهی از افراد خواستند درباره مرگ خودشان فکر کنند و احساسشان را درباره آن بنویسند. از گروه دیگری خواسته شد درباره موضوعی خنثی، مانند درد دندان، فکر کنند. سپس به هر دو گروه فردی معرفی شد که درباره ارزش‌ها و جهان‌بینی فرهنگی مورد قبول آنها یا مثبت و تأییدکننده صحبت می‌کرد یا آن را مورد انتقاد قرار می‌داد.
نتیجه نشان داد که برجسته‌سازی مرگ، واکنش افراد این دو گروه را تشدید می‌کند: کسانی که مرگ برایشان برجسته شده بود، فردی را که جهان‌بینی‌شان را تأیید می‌کرد مثبت‌تر و فردی را که آن را به چالش می‌کشید منفی‌تر ارزیابی کردند.
این آزمایش یکی از شواهد اولیه برای نظریه مدیریت وحشت (Terror Management Theory) بود. بر اساس این نظریه، آگاهی از مرگ می‌تواند نیاز انسان به معنا، امنیت و دفاع از جهان‌بینی خود را افزایش دهد [+].

حال می‌خواهیم این ایده را به شرایط یک سیستم سیاسی در وضعیت جنگی و تهدید دائم تعمیم دهیم. وقتی تهدید مرگ برای رهبران و تصمیم‌گیرندگان دائماً حاضر است، ممکن است نیاز به انسجام در حلقه خودی‌ها و همفکران بیش از قبل افزایش یابد و تحمل دیدگاه‌های متفاوت بسیار بیشتر کاهش پیدا کند. در این وضعیت، فرد منتقد ممکن است به جای آنکه منبعی برای بازخورد و اصلاح تصمیم‌ها تلقی شود، به‌عنوان عاملی که انسجام حلقه خودی‌ها را تضعیف می‌کند دیده شود.

از منظر تفکر سیستمی، اینجا یک حلقه بازخورد خطرناک شکل می‌گیرد. تهدید بیشتر و یادآوری مرگ، انسجام و همفکری در حلقه خودی‌ها را بیشتر می‌کند. این امر می‌تواند توجه به نقد و تنوع دیدگاه را کاهش دهد، در نتیجه اطلاعات مخالف و هشداردهنده کمتری به مرکز تصمیم‌گیری می‌رسد و بازخورد اصلاحی ضعیف‌تر می‌شود. ضعف بازخورد، شناسایی و اصلاح خطاها را دشوارتر می‌کند و خطاهای حل‌نشده می‌توانند خود به ضعف بیشتر سیستم و افزایش تهدید منجر شوند.

اگر این فرضیه را بپذیریم برای جلوگیری از این حلقه بازخورد تقویتی خطرناک باید در مسیری متفاوت حرکت کنیم. هرچه تهدید بیشتر می‌شود، یک سیستم بیش از همیشه به حلقه‌های بازخورد قوی و صداهای متفاوت نیاز دارد. بنابراین در این شرایط رواداری یک ضرورت سیستمی است. حکومت برای اصلاح خود به منتقدانی نیاز دارد که بتوانند خطاها را ببینند و بی‌هراس بیان کنند. منتقدان متخصص و میهن‌دوست بخشی از اکوسیستم خلاق و یادگیرنده جامعه‌اند و نباید به آنها به عنوان اخلال‌گر سیستم نگریست.
جامعه‌ای که می‌خواهد در بحران زنده بماند، نباید فقط از مرزهای سرزمینی خود محافظت کند بلکه باید از تنوع دیدگاه و آزادی گفتن حقیقت ناخوشایند نیز محافظت کند.

@systemdiary
https://t.me/systemdiary