❇️ پرسش و پاسخ درباره عدم نشدن وجود
🔸 استاد وحید واحدجوان

پرسش: منظور از عدم امکان تبدیل عدم به وجود و وجود به عدم و اظهار و اخفاء چیست؟

پاسخ: عدم، چون «چیزی» نیست، ذاتاً هیچ قابلیتی ندارد که به وجود تبدیل شود؛ زیرا قابلیت، فرع نوعی ثبوت است، و عدم محض هیچ‌گونه ثبوت و تحققی ندارد. از سوی دیگر، وجود نیز اگر مقصود از آن «وجود حقیقی و بالذّات و فی نفسه» باشد، مختصّ خداوند سبحان است و هرگز معدوم نمی‌شود؛ زیرا زوال وجود حقیقی مستلزم انقلاب در ذات و سلب شیء از نفس خویش است، و چنین چیزی محال است. اما اگر مراد از وجود، وجودهای مجازی، تبعی و ظلّی، یعنی موجودات خلقی باشد، باید گفت که همه آن‌ها مظاهر، آیات و شئون ظهور حق‌تعالی‌اند، نه موجوداتی مستقل در برابر او. بنابراین آنچه در عالم، «ایجاد» و «اعدام» نامیده می‌شود، در حقیقت تبدیل عدم محض به وجود، یا تبدیل وجود محض به عدم نیست؛ بلکه ظهور یافتن یا پنهان شدن یک نسبت، صورت، تعیّن یا مرتبه‌ای از مراتب موجود ممکن است.

به تعبیر دیگر، موجودات در نشئه‌ای خاص ظاهر نبودند، سپس در آن نشئه پدیدار می‌شوند، و پس از پایان ظهورشان در همان مرتبه، از آن نشئه به سوی باطن و غیب بازمی‌گردند؛ نه اینکه از هیچ محض، چیزی پدید آمده باشد و سپس آن چیز به هیچ مطلق بدل شود. همه آفرینش و همه مخلوقات از همین سنخ‌اند: آمد و شد آن‌ها، آمد و شد در مراتب ظهور است، نه انقلاب عدم به وجود یا وجود به عدم. بر همین اساس، «اظهار» یعنی آشکار ساختن حقیقت، نسبت یا تعیّنی در مرتبه‌ای که پیش‌تر در آن مرتبه ظاهر نبود؛ و «اخفاء» یعنی پوشیده شدن همان حقیقت یا تعیّن از مرتبه‌ای از ظهور و ادراک، نه نابود شدن آن. پس «ایجاد و اعدام» در بیان دقیق عرفانی، به «اظهار و اخفاء» بازمی‌گردد؛ یعنی تغییر در ظهور و خفا، یا آمد و شد تعیّنات و نسبت‌ها در مراتب ظهور.

نکات تکمیلی:

1. فرق عدم مطلق و عدم نسبی
عدم مطلق هیچ‌گونه ثبوتی ندارد و نمی‌تواند مبدأ اثر باشد؛ اما بسیاری از آنچه ما «عدم» می‌نامیم، در واقع عدم نسبی است؛ یعنی نبودن چیزی در مرتبه، نشئه یا صورت خاص. مثلاً چیزی در عالم مُلک ظاهر نیست، اما در مرتبه‌ای باطنی‌تر ثبوت دارد تا برسیم به ذات حق تعالی که همه معلومات آنجا ازلا ثبوت دارند.

2. ایجاد به معنای ظهور است، نه تبدیل عدم به وجود
در نگاه دقیق عرفانی، ایجاد یعنی افاضه و اظهار آنچه در مرتبه‌ای پنهان بود، نه اینکه عدم محض ماده‌ای باشد که به وجود تبدیل گردد.

3. اعدام به معنای اخفاء است، نه نابودی مطلق
اعدام موجودات خلقی یعنی برچیده شدن صورت و تعیّن آن‌ها از یک نشئه و بازگشتشان به بطون، نه فنای مطلق و تبدیل شدن به عدم محض.

4. وجود حقیقی یکی است
وجود بالذّات و مستقل و فی نفسه فقط از آن حق‌تعالی است. موجودات دیگر وجودی استقلالی ندارند، بلکه قائم به حق هستند و آیات و مظاهر اویند. ازاین‌رو، کثرت موجودات، کثرت در مظاهر و تعیّنات است، نه کثرت در اصل وجود حقیقی.

@sokhanerfan