❇️ تناسخ حق و تناسخ باطل

در كتب ملل و نحل و نظائر آنها حكايت شده است كه برخى از مردم بر اين پندار بودند كه روح هر انسانى پس از مفارقت از بدنش به فرد ديگر تعلق مى‏ گيرد؛ حال اگر آن فرد، شخص انسانى باشد اين تعلق را تناسخ‏ گويند؛ و اگر تعلق به شخص حيوانى باشد آن را تماسخ گويند؛ و اگر تعلق به فرد نباتى از درخت و گياه باشد آن را تفاسخ گويند؛ و اگر تعلق به فردى از جمادات معدنى باشد آن را تراسخ گويند.

براهين حركت جوهرى در جواب آن لسان صدق مبينند كه روح هر بدن متكوّن و صورت يافته و به فعليت رسيده از آن بدن است، لذا امكان ندارد كه روح مجرد به فعلت رسيده- اگر چه در حدّ تجرد برزخى خيالى هم باشد- روح بدن ديگر شود، تا چه رسد كه به نبات و جماد تعلق گيرد.

چگونه از دو چيز متغاير ممتاز يك وحدت شخصى و هويّت وحدانى حاصل‏ مى ‏شود؟! علاوه اين كه اشكالات ديگر هم بر آن وارد است. و اصطلاحات چهارگانه تناسخ و تماسخ و تفاسخ و تراسخ، هيچ اساس علمى ندارند و فقط با الفاظ بازى كردن است.

اين فريق شنيده ‏اند و در كتب اساطين علم و حكماى الهى آشناى به منطق وحى خوانده ‏اند كه ممكن است انسانهائى پس از مردن به صور حيوانات گوناگون درآيند؛ از ظاهر اين گونه عبارات پنداشته ‏اند كه روح انسان در همين نشأه به حيوانات تعلق مى‏ گيرد، و ندانسته ‏اند كه مراد آن بزرگان حشر انسانها به صور برزخى ملكاتشان در آخرت است كه در اين نشأه اكتساب كرده ‏اند، چنان كه در بيان نتيجه سوم حركت جوهرى گفته ‏ايم: «اعمال آدمى در دنيا مستتبع ملكاتند و ملكات در آخرت مستتبع اعمال».

جناب صدر المتألهين تناسخ را به ملكى و ملكوتى تقسيم كرده است، اولى را باطل دانسته است كه حرف اين فريق است؛ و ملكوتى را تصويب فرموده است كه لسان صدق اساطين علم و حكماى إلهى آشناى به منطق وحى است.

📗 علامه حسن زاده آملی، هزار و يك كلمه، ج‏4، ص 114
@sokhanerfan