خانواده؛ زیربنای فراموش‌شده‌ی پیشرفت

نقطه‌ی صفرِ رشد، فرد است. سرمایه، فناوری و نهادها را آدم‌ها می‌سازند. ایده‌های نو از ذهن انسان می‌جوشد و برخلاف کالا، با مصرف تمام نمی‌شود؛ یک اختراع را می‌توان میلیون‌ها بار به کار بست. هرچه جامعه جوان‌تر و پویاتر باشد، سهمش از مخترعان، کارآفرینان و دانشمندان بیشتر است و بازار بزرگ‌تری برای نوآوری دارد. نیروی کار بیشتر، یعنی کار، تولید و مصرف بیشتر؛ چرخه‌ای که موتور رشد را به حرکت درمی‌آورد.

اما این فرد از کجا می‌آید؟ هنوز هیچ نهادی - نه بازار و نه دولت - نتوانسته و نخواهد توانست در تولید و پرورش نسل جدید، جایگزین خانواده شود. خانواده صرفاً زایشگاه نیست؛ اولین مدرسه، بیمه‌ی اجتماعی غیررسمی و کانون انتقال اعتماد، انضباط و مسئولیت‌پذیری است. هر کارکردی که از خانواده گرفته شود، یا روی زمین می‌ماند یا هزینه‌اش از جیب بودجه‌ی عمومی می‌‌رود. پژوهش مشهور رج چتی در آمریکا نشان داد در مناطقی که خانواده‌های تک‌والد بیشترند، شانس صعود اقتصادی کودکان به‌شدت پایین‌تر است. خلاصه اینکه: ساختار خانواده با سرنوشت اقتصادی نسل فردا گره خورده است.

تاوان بی‌‌اعتنایی به این نهاد را امروز به چشم می‌بینیم. ژاپن با نرخ باروری زیر ۱.۵ و کره‌جنوبی با فاجعه‌ی ۰.۷، با سر به سوی پیری می‌تازند. نیروی کار در حال آب‌رفتن است، کفه‌ی بازنشستگان مدام سنگین‌تر می‌شود و صندوق‌های بازنشستگی و نظام درمان زیر فشار خردکننده‌ای قرار دارند. این بحران یک‌شبه سبز نشده؛ محصول دهه‌ها غلبه‌ی فرهنگی است که ازدواج را به تأخیر می‌اندازد، فرزندآوری را صرفاً هزینه‌تراشی می‌بیند و فداکاری پدر و مادر را بی‌ارزش می‌شمارد.

اینجاست که پای ایدئولوژی به میان می‌آید. سنت چپ، تاریخچه‌ای طولانی در نقد و دشمنی با نهاد خانواده دارد. انگلس خانواده‌ی تک‌همسری را زاییده‌ی مالکیت خصوصی و ابزار سلطه می‌دانست. بلشویک‌ها هم در همان سال‌های اول انقلاب، چنان تیشه به ریشه‌ی قوانین ازدواج زدند که نتیجه‌اش سیل کودکان آواره و فروپاشی اجتماعی بود؛ فاجعه‌ای که مجبورشان کرد در سال ۱۹۳۶ دنده‌عقب بگیرند و دوباره به تقویت خانواده روی بیاورند.

امروز هم دقیقاً همان منطق در کالبد چپ فرهنگی معاصر بازتولید شده است: مادری و پدری را ساختاری سرکوب‌گر می‌نامند، ازدواج را یک انتخاب دم‌دستی و قابل‌حذف می‌دانند و فرزندآوری را به‌جای سرمایه‌گذاری برای جامعه، وبال گردن فرد جا می‌زنند. وقتی ایدئولوژیِ یک جریان سیاسی، نهاد بنیادین جامعه را متهم ردیف اول بداند، سیاست‌های خروجی‌اش - از مالیات و آموزش گرفته تا رسانه - طوری تنظیم می‌شود که هزینه‌ی تشکیل خانواده را به اوج ببرد و اعتبارش را به پایین‌ترین حد ممکن برساند.

@sojehdiary