مسیر مدینه به مکه بیش از ۴۰۰ کیلومتر است و با سیر معتدل شتر به ۱۰ تا ۱۲ روز زمان نیاز دارد. در این راه بارها پیش میآید که حیوان حرکت نکند، کندی کند یا منحرف شود. در این شرایط، سوارکار ناگزیر از بهکارگیری عصا یا تازیانهای کوچک است.
با این حال، نقلهای کهن و متعددی در منابع عامه و شیعه موجود است که گزارش میدهد امام علی بن الحسین (ع)، سالها با شتر خویش به حج میرفت و هیچگاه ضربهای به شتر نمیزد:
... هشام بن عروة (۱۴۶ق): علی بن حسین با مرکب خود به سوی مکه میرفت و بازمیگشت، در حالی که به آن ضربهای نمیزد... (الطبقات، ۷/ ۲۱۴).
... عبدالله بن سنان > جعفر بن محمد (ع): علی بن الحسین ده بار با یک شتر به حج رفت و حتی یک بار هم تازیانهای به آن نزد؛ در یکی از سالها، آن شتر بر زمین نشست، اما باز هم تازیانهای به او نزد (المحاسن، ۲/ ۳۶۱).
... عثمان بن صفوان: ... به ما خبر رسیده که علی بن الحسین هجده یا نوزده حج بر روی آن شتر رفت و هیچگاه با عصا به او ضربهای نزد (الفاضل، ۱۰۵).
... زرارة بن اعین > ابوجعفر باقر (ع): علی بن حسین شتری داشت که بیستودو مرتبه بر روی آن به حج رفت و هیچگاه به آن ضربهای نزد... (بصائر، ۱/ ۳۵۳؛ الاختصاص، ۳۰۰؛ الکافی، ۱/ ۴۶۷).
... حفص بن بختری > ... > ابوجعفر باقر (ع): ... پدرم بر آن شتر به حج و عمره میرفت و هیچگاه به او ضربهای نزده بود (بصائر، ۱/ ۳۵۳؛ الاختصاص، ۳۰۱؛ الکافی، ۱/ ۴۶۷).
... ابوعمارة > ... > جعفر بن محمد (ع): ... علی بن حسین با آن شتر به مکه میرفت و تازیانه را بر کژاوه میآویخت و تا زمان بازگشت به مدینه، حتی یک بار هم آن را بر حیوان نمیزد (بصائر، ۱/ ۴۸۳؛ الکافی، ۱/ ۴۶۸).
... ابراهیم بن علی > پدرش: با علی بن الحسین به حج رفتم، در حالی که او بر شتری سوار بود. پس شتر کندی کرد. علی بن الحسین چوبدستی را بالا برد و با آن [تنها] به شتر اشاره کرد [ولی نزد] و فرمود: «اگر ترس از قصاص [در روز قیامت] نبود، این کار را میکردم» (شرح الأخبار، ۳/ ۲۷۳؛ الإرشاد، ۲/ ۱۴۴).
... عبدالله بن محمد بن عقیل (۱۴۲ق): علی بن حسین در عصرگاهِ عرفه و بامدادِ جمع (مزدلفه)، هنگامی که کوچ میکرد، [بر مرکب] با آرامش و وقار حرکت میکرد و میفرمود: «ابنزبیر که [برای شتاب در رسیدن] مرکبش را با دست و پایش زد، خطاکار بود» (الطبقات، ۷/ ۲۱۷).
جالب است که در یکی از این گزارشها آمده علی بن الحسین (ع) در شبی که از دنیا رفت نیز نسبت به آن شتر بیتفاوت نبود و دربارهاش وصیت کرد:
... ابوعمارة > ... > جعفر بن محمد (ع):... دربارهٔ شترش وصیت کرد که برایش آغلی بسازند و علوفهای برایش آماده کنند، پس حیوان را در آن قرار دادند...
در روایت احمد برقی نیز نقل شده که امام وصیت کرد که آن شتر پس از مرگش دفن شود تا خوراک درّندگان نشود (المحاسن، ۲/ ۶۳۵؛ ثواب، ۵۰).
این مهربانی یکطرفه نبود؛ آن حیوان نیز نسبت به صاحبی که سالها با او مدارا کرده بود، وابستگی عاطفی داشت. در تعدادی از روایات پیشگفته آمده که پس از درگذشت علی بن الحسین (ع)، شتر خود را به مزار ایشان رساند و بیتابی کرد:
... عثمان بن صفوان: همراه با پیکر علی بن الحسین بیرون آمدیم. شترِ او نیز به دنبال ما آمد و افسارش بر روی زمین کشیده میشد. چون بر پیکرش نماز گزاردیم و او را به خاک سپردیم، شتر پیش آمد؛ در حالی که ناله میکرد و قصدِ رسیدن به قبر او را داشت. پس راه را برایش باز کردیم؛ حیوان آمد تا اینکه بر روی قبر زانو زد، سینهٔ خود را بر خاک میسایید و ناله سر میداد. به خدا سوگند، هیچکس در آنجا نماند مگر آنکه اشک ریخت...
... زرارة بن اعین > ابوجعفر باقر (ع): ... پس از درگذشت پدرم، آن شتر آمد؛ ما اصلاً متوجه آمدنش نشدیم تا اینکه یکی از خادمان آمد و گفت: شتر خود را به قبر رسانده، آنجا زانو زده، و ناله و فریاد سرمیدهد! پس من گفتم: پیش از آنکه مردم متوجه شوند، آن را نزد من بیاورید. آن شتر هرگز قبلاً آن قبر را ندیده بود!.
... حفص بن بختری > ... > ابوجعفر باقر (ع): چون پدرم علی بن الحسین از دنیا رفت، شتر او از چراگاه آمد تا اینکه گردنش را بر قبر زد و خود را روی آن به خاک مالید. پس من دستور دادم تا او را به چراگاهش بازگرداندند...
... ابوعمارة > ... > جعفر بن محمد (ع): ... طولی نکشید که شتر بیرون آمد تا اینکه خود را به قبر رساند؛ گردنش را بر زمین نهاد و اشک از چشمانش جاری شد. پس نزد محمد بن علی آمدند و به او گفتند: «این شتر بیرون آمده است!» او نزد شتر آمد و فرمود: «آرام باش، اکنون برخیز»، اما شتر برنخاست.
🔍 در نمودارها میبینیم که تمامی راویان نخستین (که با رنگ آبی تعیین شدهاند)، اهالی مدینه -همشهریهای امام- بودهاند و پس از آن، این اخبار به کوفه (با رنگ صورتی) و بصره (با رنگ سبز) منتقل شده است.
@Al_Meerath