(با تشکر از کاربران کانال بابت معرفی مقاله)
جاشوا لیتل مقاله مهمی درباره این حدیث مشهور در منابع فریقین دارد که فارغ از نتایج آن، تلاش فراوان مؤلف در نسبت‌سنجی تحریرهای خبر و تحلیل اسناد و نمودارهای آن اهمیت زیادی دارد.
"When God Created the Intellect": An Analysis of a Weak Hadith
خلاصه‌ای از مقاله:
در نگاه اول، به نظر می‌رسد حدیث خلقت عقل توسط خداوند، با انبوهی از اسناد پشتیبانی می‌شود که به تابعین، صحابه و پیامبر (ص) برمی‌گردند. با این حال، با بررسی دقیق‌تر، مشخص شد که اکثر این اسناد مشکوک یا نادرست هستند.
این روایت علاوه بر رسول الله (ص) به کریب مولی عباس (م 98ق)، حسن بصری (م 110ق)، امام باقر (ع)، امام صادق (ع)، امام کاظم (ع) و امام رضا (ع) منسوب شده است. با تحلیل اسناد – متن، می‌توان نسخه‌های خاصی منقول از چهره‌های متقدم اسلامی (از جمله علی بن ابی طالب ع، امام صادق ع، حفص بن عمر، و حسن بصری از تابعین) را بازسازی کرد، اما گذشته از الحاقات و تغییرات مکرر حتی در اسناد کاملاً معتبر، سایر اسناد به دیگر چهره‌های اولیه (به ویژه ابوامامه صحابی و پیامبر (ص)) درست به‌نظر نمی‌آیند.
تحلیل انتقادی شکلی نشان داد که تمام نسخه‌های موجود این حدیث، علیرغم اینکه اسناد آنها را به عنوان گفته‌های چهره‌های اولیه مختلف معرفی می‌کند، به وضوح از یک حدیث واحد مشتق شده‌اند.
تحلیل انواع اسناد، با استفاده از معیار عدم تشابه، نشان داد که نسخه‌های منسوب به تابعین احتمالاً قدیمی‌تر از نسخه‌های منسوب به صحابه و به ویژه پیامبر هستند.
تحلیل جغرافیایی اسناد نشان داد که این حدیث احتمالاً در عراق (به ویژه بصره) سرچشمه گرفته است، علیرغم ادعاهای اکثر آنها مبنی بر اینکه از منابع مدنی گرفته شده است.
در مجموع، این تحلیل‌ها نشان می‌دهد که این حدیث احتمالاً توسط یک تابعی در بصره در حدود قرن دوم میلادی سرچشمه گرفته است، از آنجا که به طور گسترده‌تری به عراق (و از آنجا به سوریه و شرق) گسترش یافته و با تکثیر در میان فرقه‌های مختلف، دچار تغییر شده و اسناد جدید و بهبود یافته‌ای به دست آورده است. اکثر علمای حدیث سنتی اهل سنت این حدیث را به عنوان حدیثی ضعیف یا ساختگی (حداقل به عنوان یک انتساب نبوی) رد کردند. همچنین مؤلف بر خلاف برخی محققان دیگر، با نتایج ICMA در انتساب حدیث شیعی به امام باقر تردید کرده است.
همچنین لیتل گزارش داده که بنا بر استدلال داگلاس کرو در پایان‌نامه دکترای خود، «نقش عقل در حکمت اولیه اسلامی» (“The Role of al-ʿAql in early Islamic wisdom”) در سال ۱۹۹۶، این حدیث در میان تابعین عراق (همسو با نظر لیتل) و حجاز (مورد تردید لیتل) سرچشمه گرفته و در نهایت از سخنان حکمت‌آمیز پیش از اسلام (که ممکن ولی در حد حدس است) ناشی شده است. لیتل برای مطالعه‌ای مشهور و قدیمی‌تر در مورد حدیث، به «عناصر افلاطونی و عرفانی در حدیث» گلدزیهر (“Neuplatonische und gnostische Elemente im Ḥadīṯ”) و دربارۀ مفهوم عقل در اندیشه اسلامی، به اثر بدیوی، «معانی مختلف عقل در صدر اسلام» (“Different Senses of ʿAql in Early Islam”) ارجاع می‌دهد.
_
نمونه متون روایت خلقت عقل در منابع عامه
«أخبرنا أبو القاسم، ثنا عبد الرحمن، ثنا يحيى بن صالح، ثنا حفص بن عمر، ثنا الفضل بن عيسى الرقاشي، عن أبي عثمان النهدي، عن أبي هريرة، عن النبي صلى الله عليه وعلى آله وسلم أنه قال: "لما خلق الله عز وجل العقل قال له: قم، فقام، ثم قال له: أدبر، فأدبر، ثم قال له: أقبل، فأقبل، ثم قال له: اقعد، فقعد، فقال: ما خلقت خلقا هو خير منك، بك آخذ، وبك أعطي، وبك أعرف، وإياك أعاقب، لك الثواب وعليك العقاب» (نسخة أبي مسهر وغيره، ص53)
«حدثنا عبد الله، حدثني علي بن مسلم، حدثنا سيار، حدثنا جعفر، حدثنا مالك، عن الحسن، يرفعه قال: لما خلق الله العقل، قال له: أقبل ثم قال له: أدبر فأدبر قال: ما خلقت خلقا أحب إلي منك بك آخذ وبك أعطي» (الزهد لأحمد بن حنبل، ص259)
«حدثنا عبد الله قال: ثنا محمد بن بكار، قال: ثنا عبد الرحمن بن أبي الزناد، عن محمد بن عقبة، عن كريب مولى ابن عباس، قال: لما خلق الله العقل قال له: أقبل فأقبل ثم قال له: أدبر فأدبر قال: يقول وهو أعلم به: وعزتي وجلالي لا أجعلكَ إلا فيمن أحب وما خلقت شيئا هو أحب إلي منك» (العقل ابن ابی الدنیا، ص31)@Al_Rijal
