کتابخوانی در عصر هوشوارهها*
اکنون دیگر میتوان اذعان کرد که به عصری جدید وارد شدهایم که بسیاری از ابعاد زندگی ما را متأثر ساخته و ما را با چالشهای جدی و عمیقی مواجه کرده است:
عصر هوشواره یا آنچه هوش مصنوعی نامیده میشود. یکی از مهمترین چالشها در این عصر، مسأله تسریع سرعت در تولید و مصرف پاسخهاست که مستقیماً با خواندن و مواجهه با کتاب نسبت پیدا میکند؛ کتاب، قرنها یکی از مهمترین منابع پاسخیابی انسان بوده است و پدیدار آن، شکل پاسخیابی را تعیین کرده است- یعنی
گریزناپذیری تأمل و تمرین ممارست طولانیمدت در یادگیری. این واقعیت برای نسلهای جدید که زیستن در جهان تکنولوژی دیجیتال را امری بدیهی میانگارند، میتواند پیچیدهتر هم باشد. براین اساس، در مواجههای آغازین میتوان گفت که این تقابل از جایی آغاز میشود که هوشواره، سرعت را نمایندگی میکند و کتابخوانی، تعهد به آهستگی را ( میلان کوندرا تقابل جنون سرعت و آهستگی را بە زیبایی طرح کردە است).
🖌 پژوهشهای مختلف بە این مهم پرداختەاند و پرده از معاملهای پنهان برمیدارند:
تسریع خروجی سریع در کوتاهمدت، در ازای تضعیف اندیشیدن در بلندمدت. 1- مطالعهای روی ۳۱۹ کارمند در حوزه خدمات حوزه دانش، نشان میدهد هرچه اعتماد ما به هوشوارهها بیشتر شده، تفکر انتقادی تضعیف شده است و ذهن از «تأمل و استدلال» به سمت «راستیآزمایی خروجی آماده» چرخیده است (لی و همکاران، 2025). این یعنی وقتی همهچیز آماده به دستمان میرسد، دیگر کمتر از خودمان میپرسیم «چرا» و «آیا این حکم درست است یا خیر؟»
2-مطالعهٔ دیگری میگوید دلیل این افت، نوعی «
واگذاری شناختی» است؛ ما در حال عادتکردن به واگذاری مستقیم بار اندیشیدن به ابزارها هستیم (گرلیخ، 2025). این دقیقاً همان جایی است که کتابخوانی نقش مهمی پیدا میکند، چون برخلاف مصرف سریع محتوای کوتاه، ما را مجبور به پیگیری معنا کرده تا میان پاسخ فوری و فهم عمیق فاصله بیندازیم.
3- پژوهش میدانی دیگری در حوزه ریاضیآموزی در دبیرستان، به این نتیجه دست یافته دانشآموزانی که آزادانه از ChatGPT-4 استفاده میکنند، در تمرین عملکرد بهتری داشتهاند، اما وقتی ابزار کنار گذاشته شده، عملکردشان از گروهی که هیچوقت به آن ابزار دسترسی نداشتهاند ضعیفتر شده است (بستانی و همکاران، 2025). از اینرو، از نظر این پژوهش، ابزار هوشمند وقتی جای فهم را میگیرد، به «
عصای شناختی» بدل میشود و موجب وابستگی فکری میشود.
🖌در مواجهه با چنین وضعیتی است که باید در نظر داشت، در جهانی که همهچیز بهسرعت تولید و مصرف/سوءمصرف میشود، کتابخوانی را باید نوعی تمرین حفظ استقلال فکری دانست. وولف، عصبپژوه کنش "خواندن" نیز در پژوهشهای مختلفاش در دهه اخیر، به این نتیجه مهم دست یافته که محیط دیجیتال ما را به «خواندن سطحی» و «توجه تکهتکه» سوق میدهد، درحالی که خواندن عمیق با «استنتاج»، «همدلی» و «تفکر انتقادی» گره خورده است (وولف، 2020). پس اگر هوشواره پاسخ را برایمان میسازد، کتاب «
خود» (ego) را تراش میزند و دفاع از کتابخواندن و همدمی با آن، درواقع دفاع از خود امکان اندیشیدن و عمیقترشدن، در مقابل وهم سرعت در دانایی است.
🖌 «
روز دوستداران کتاب» را میتوان فرصتی برای بازاندیشی در نسبت انسان، تکنولوژی و تفکر دانست و در زمانهای که ابزارهای هوشمند بیش از هر زمان دیگری در تولید پاسخ، خلاصهسازی معنا و هدایت توجه ما محوریت یافتهاند، کتابخوانی همچنان یکی از مهمترین شیوەهای پرورش تمرکز، داوری، استقلال فکری و تفکر انتقادی باقی مانده است. پاسداشت کتاب و ترویج کتابخوانی، علاوهبر آنکه حمایت از سنتی فرهنگی است، تأکید بر ضرورتی برای پرورش هوش شناختی و اجتماعی در جهان معاصر نیز هست.
*
بهمناسبت روز «دوستداران کتاب»/ ۹ آگوست، برابر با ۱۸ مردادReferences:
Bastani, H., et al (2025). Generative AI without guardrails can harm learning: Evidence from high school mathematics.
Proceedings of the National Academy of Sciences, 122 (26).
Gerlich, M. (2025). AI tools in society: Impacts on cognitive offloading and the future of critical thinking.
Societies, 15 (1), 6.
Lee, H., et al. (2025). The impact of generative AI on critical thinking: Self-reported reductions in cognitive effort and confidence effects from a survey of knowledge workers. In
Proceedings of the CHI Conference on Human Factors in Computing Systems (CHI ’25).Wolf, M. (2020, August 24). Screen-based online learning will change kids’ brains. Are we ready for that?
The Guardian.
انجمن جامعهشناسی ایران، دفتر کرمانشاه
https://t.me/sociologyofficeinkrmanshahcity