Siasat Nameh | سیاست نامه

روسیه یا مستقل و دارای حاکمیت خواهد بود، یا اصلاً وجود نخواهد داشت.

ولادیمیر پوتین

♧ 𝐽𝑂𝐼𝑁 𝑈𝑆: سیاست‌نامه | SIASATNAMEH ♧

🔸11 سپتامبر نقطه عطف سیاست جهانی

صبح 11 سپتامبر 2001، 19 عضو القاعده چهار هواپیمای مسافربری را ربودند؛ دو هواپیما به برج‌های مرکز تجارت جهانی در نیویورک و یکی به پنتاگون برخورد کرد و هواپیمای چهارم در پنسیلوانیا سقوط کرد. در مجموع 2977 نفر کشته شدند. این حملات نه‌تنها بزرگ‌ترین حمله تروریستی تاریخ آمریکا بود، بلکه مسیر سیاست خارجی این کشور و بخش مهمی از سیاست امنیتی جهان را تغییر داد.

🔸از مبارزه با تروریسم تا «جنگ علیه تروریسم»

پیش از 11 سپتامبر، تروریسم بین‌المللی برای آمریکا یک تهدید امنیتی مهم بود؛ اما پس از حملات، به محور اصلی سیاست خارجی دولت جورج دبلیو بوش تبدیل شد. دولت آمریکا مفهوم «جنگ علیه تروریسم» را مطرح کرد و مبارزه با شبکه‌های تروریستی را به یک کارزار جهانی تبدیل کرد.

در 7 اکتبر 2001، آمریکا و بریتانیا عملیات نظامی علیه طالبان و القاعده در افغانستان را آغاز کردند. ناتو نیز برای نخستین بار ماده ۵ پیمان خود را فعال کرد؛ اقدامی که حمله به یک عضو را حمله به همه اعضا تلقی می‌کند.

🔸از افغانستان تا عراق

تأثیر 11 سپتامبر به افغانستان محدود نماند. دولت بوش رویکردی گسترده‌تر نسبت به تهدیدهای امنیتی اتخاذ کرد و در سال ۲۰۰۲ از مفهوم «محور شرارت» برای اشاره به عراق، ایران و کره شمالی استفاده کرد.

در سال 2003، آمریکا و متحدانش به عراق حمله کردند؛ هرچند دولت عراق ارتباطی با حملات ۱۱ سپتامبر نداشت و بعدها نیز بازرسان سازمان ملل شواهدی از وجود برنامه فعال سلاح‌های کشتار جمعی در عراق پیدا نکردند. جنگ عراق به اشغال طولانی، شورش و جنگ داخلی انجامید و پیامدهای منطقه‌ای گسترده‌ای ایجاد کرد.

🔸تغییر سیاست امنیتی در داخل و خارج

11 سپتامبر فقط سیاست خارجی را تغییر نداد. آمریکا ساختارهای امنیتی و اطلاعاتی خود را بازسازی کرد؛ وزارت امنیت داخلی در سال 2002 ایجاد شد و اختیارات دولت در حوزه نظارت، مبارزه با تأمین مالی تروریسم و امنیت مرزی افزایش یافت.

در سطح جهانی نیز مبارزه با تروریسم بر امنیت مرزی، نظارت، همکاری اطلاعاتی، قوانین ضدتروریسم و استفاده از نیروی نظامی تأثیر گذاشت. در عین حال، درباره توازن میان امنیت و آزادی‌های مدنی و همچنین پیامدهای حقوقی جنگ علیه تروریسم اختلافات جدی شکل گرفت.

🔸 میراث 11 سپتامبر

11 سپتامبر را نمی‌توان صرفاً یک حمله تروریستی دانست؛ این رویداد اولویت‌های سیاست خارجی آمریکا، مفهوم امنیت بین‌المللی و نقش قدرت نظامی در مبارزه با تهدیدهای غیردولتی را برای دست‌کم دو دهه تحت تأثیر قرار داد. جنگ افغانستان نزدیک به دو دهه ادامه یافت و جنگ عراق نیز پیامدهایی فراتر از سقوط حکومت صدام حسین ایجاد کرد.

در نهایت، میراث سیاسی 11 سپتامبر یک پرسش مهم باقی گذاشت:

برای مقابله با یک تهدید فراملی مانند تروریسم، نقطه تعادل میان امنیت، قدرت نظامی، دیپلماسی و آزادی‌های مدنی کجاست؟

برای شناخت مفاهیم سیاسی، سیاست‌نامه را دنبال کن.
♧ 𝐽𝑂𝐼𝑁 𝑈𝑆 : سیاست‌نامه | SIASATNAMEH ♧

حملات 11 سپتامبر

♧ 𝐽𝑂𝐼𝑁 𝑈𝑆: سیاست‌نامه | SIASATNAMEH ♧

در بلندمدت، امنیت ما فقط با اقدامات نظامی یا دیپلماتیک تعیین نمی‌شود؛ بلکه به قدرت اقتصاد کشورمان نیز بستگی دارد.

جان اف کندی

♧ 𝐽𝑂𝐼𝑁 𝑈𝑆: سیاست‌نامه | SIASATNAMEH ♧

🔸 سیاست «مردم» در برابر «نخبگان»

پوپولیسم (Populism) یکی از بحث‌برانگیزترین مفاهیم علوم سیاسی است، چون برخلاف ایدئولوژی‌هایی مانند لیبرالیسم یا سوسیالیسم، برنامه سیاسی کاملاً مشخص و ثابتی ندارد.

در تعریف رایج دانشگاهی، پوپولیسم جامعه را به دو گروه متضاد تقسیم می‌کند: «مردم پاک و واقعی» در برابر «نخبگان فاسد» و ادعا می‌کند سیاست باید بیانگر اراده عمومی مردم باشد.

بنابراین سه عنصر معمولاً در تعریف پوپولیسم دیده می‌شود: مردم‌محوری، نخبه‌ستیزی و نگاه ضدتکثرگرا. پوپولیست‌ها معمولاً می‌گویند بخش بزرگی از جامعه از قدرت سیاسی کنار گذاشته شده و نخبگان سیاسی، اقتصادی، رسانه‌ای یا فرهنگی منافع خود را بر منافع مردم ترجیح داده‌اند.

🔸 چرا پوپولیسم «ایدئولوژی نازک» است؟

پژوهشگران معمولاً پوپولیسم را یک ایدئولوژی کم‌مایه می‌دانند؛ یعنی به‌تنهایی پاسخ کاملی برای مسائل اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی ارائه نمی‌کند و می‌تواند با ایدئولوژی‌های دیگر ترکیب شود. به همین دلیل از پوپولیسم چپ و پوپولیسم راست صحبت می‌شود.

یک جنبش پوپولیستی چپ ممکن است «مردم» را کارگران و طبقات فرودست و «نخبه» را ثروتمندان و شرکت‌های بزرگ تعریف کند.

در مقابل، یک جنبش پوپولیستی راست ممکن است «مردم» را بر اساس ملت یا هویت فرهنگی تعریف کرده و نخبگان سیاسی و مهاجران را در مرکز گفتمان خود قرار دهد.

🔸 پوپولیسم دشمن دموکراسی است؟

پاسخ ساده‌ای وجود ندارد. پوپولیسم از یک سو بر حاکمیت مردم تأکید می‌کند؛ مفهومی که خود یکی از پایه‌های دموکراسی است. از سوی دیگر، وقتی جامعه صرفاً به «مردم خوب» و «نخبگان فاسد» تقسیم شود، جایی برای تکثر سیاسی، مخالفان و مصالحه باقی نمی‌ماند. همین مسئله باعث شده پژوهشگران درباره رابطه پوپولیسم و دموکراسی اختلاف‌نظر داشته باشند.

پس پوپولیسم را نباید صرفاً مترادف «دیکتاتوری»، «افراط‌گرایی» یا حتی «دروغ‌گویی سیاسی» دانست. پوپولیسم در درجه نخست یک منطق سیاسی است که مشروعیت را به «مردم واقعی» نسبت می‌دهد و در برابر آن، نخبگان را به‌عنوان مانع تحقق اراده مردم قرار می‌دهد.

برای شناخت مفاهیم‌سیاسی سیاست‌نامه را دنبال کن❗️

♧ 𝐽𝑂𝐼𝑁 𝑈𝑆: سیاست‌نامه | SIASATNAMEH ♧

پوپولیسم | Populism

♧ 𝐽𝑂𝐼𝑁 𝑈𝑆: سیاست‌نامه | SIASATNAMEH ♧

مرگ یک نفر تراژدی است
مرگ میلیون ها نفر آمار است

ژوزف استالین

♧ 𝐽𝑂𝐼𝑁 𝑈𝑆: سیاست‌نامه | SIASATNAMEH ♧

🔸 چرا ارتش‌ها وارد سیاست شدند؟

در بخش‌هایی از آمریکای لاتین، بویژه در دهه‌های 1960 و 1970، دولت‌های نظامی جای حکومت‌های غیرنظامی را گرفتند. برزیل در 1964، شیلی در 1973 و آرژانتین در 1976 نمونه‌های مهم این روند بودند.

شکل‌گیری این رژیم‌ها را نمی‌توان با یک علت واحد توضیح داد؛ از بحران های داخلی گرفته تا جنگ سرد

در بسیاری از کشورها، ارتش خود را نیرویی می‌دانست که باید از «نظم» در برابر کمونیسم و جنبش‌های انقلابی دفاع کند. کودتاچیان معمولاً وعده می‌دادند که پس از برقراری ثبات، حکومت را به غیرنظامیان بازمی‌گردانند؛ اما در برخی موارد حکومت نظامی سال‌ها ادامه پیدا کرد.

🔸 جنگ سرد چه نقشی داشت؟

آمریکا در دوران جنگ سرد، گسترش نفوذ کمونیسم در نیمکره غربی را یک تهدید امنیتی می‌دانست، اسناد منتشرشده بعداً نشان دادند که واشنگتن در مقاطع مختلف با برخی رژیم‌های نظامی منطقه همکاری یا از آنها حمایت کرده بود، هرچند میزان و شکل این حمایت از کشوری به کشور دیگر متفاوت بود. همچنین نیروهای نظامی آمریکای لاتین در چارچوب آموزش‌های ضدشورش و ضدکمونیستی آموزش می‌دیدند.

اما نباید این تحولات را صرفاً «دستور آمریکا» دانست. بسیاری از کودتاها ریشه‌های داخلی داشتند و ارتش‌ها، احزاب، نخبگان اقتصادی و گروه‌های سیاسی داخلی نیز در آنها نقش داشتند.

🔸 حکومت نظامی چگونه عمل می‌کرد؟

رژیم‌های نظامی معمولاً فعالیت احزاب مخالف را محدود یا ممنوع، رسانه‌ها را کنترل و مخالفان را بازداشت می‌کردند. در برخی کشورها شکنجه، اعدام و ناپدیدسازی اجباری نیز به ابزارهای سرکوب تبدیل شد.

یکی از نمونه‌های مهم عملیات کندور بود. از اواسط دهه 1970، چند حکومت نظامی آمریکای جنوبی برای تبادل اطلاعات و تعقیب مخالفان سیاسی با یکدیگر همکاری کردند.

🔸 پایان دیکتاتوری‌ها

از اواخر دهه 1970 و به‌ویژه در دهه 1980، بسیاری از این رژیم‌ها تحت فشارهای اقتصادی، اعتراضات اجتماعی، مقاومت سیاسی و تغییر شرایط بین‌المللی به سمت گذار به دموکراسی رفتند.

تجربه این کشورها همچنین نشان داد که وقتی ارتش از نقش حرفه‌ای خود خارج و به بازیگر اصلی سیاست تبدیل شود، مرز میان «حفظ نظم» و حکومت نظامی و سرکوب سیاسی می‌تواند بسیار باریک شود.

♧ 𝐽𝑂𝐼𝑁 𝑈𝑆: سیاست‌نامه | SIASATNAMEH ♧

دیکتاتوری نظامی در آمریکا لاتین

♧ 𝐽𝑂𝐼𝑁 𝑈𝑆: سیاست‌نامه | SIASATNAMEH ♧

هرچیزی در زندگی که ارزشمند باشد، آسان نیست

باراک اوباما

♧ 𝐽𝑂𝐼𝑁 𝑈𝑆: سیاست‌نامه | SIASATNAMEH ♧

🔸 آیا رهبران دولت‌ها هم می‌توانند مجرم بین‌المللی باشند؟

پس از شکست آلمان نازی در جنگ جهانی دوم، چهار قدرت پیروز یعنی آمریکا، بریتانیا، فرانسه و شوروی تصمیم گرفتند به‌جای اعدام فوری رهبران اصلی نازی، آنان را در یک دادگاه بین‌المللی محاکمه کنند.
دادگاه نظامی بین‌المللی نورنبرگ در ۲۰ نوامبر ۱۹۴۵ آغاز شد و در اول اکتبر ۱۹۴۶ رأی خود را صادر کرد. از ۲۲ متهم اصلی، ۱۹ نفر محکوم و ۳ نفر تبرئه شدند؛ ۱۲ نفر نیز به اعدام محکوم شدند.

🔸 سه جرم جدید در مقیاس بین‌المللی

منشور نورنبرگ سه دسته اصلی جرم را در صلاحیت دادگاه قرار داد:

جنایت علیه صلح:
برنامه‌ریزی و آغاز جنگ تجاوزکارانه

جنایات جنگی:
نقض قوانین جنگ، از جمله قتل یا بدرفتاری با غیرنظامیان و اسیران

جنایت علیه بشریت:
قتل، نابودی، بردگی، تبعید و آزار سازمان‌یافته غیرنظامیان بر اساس دلایل سیاسی، نژادی یا مذهبی.

🔸 فقط دستور را اجرا می‌کردم؛ کافی نبود

یکی از اصول مهم نورنبرگ این بود که مقام دولتی بودن یا اجرای دستور مافوق، به‌خودی‌خود فرد را از مسئولیت کیفری بین‌المللی معاف نمی‌کند. کمیسیون حقوق بین‌الملل سازمان ملل در سال ۱۹۵۰ این اصول را تدوین کرد و مسئولیت فردی، حتی برای مقام‌های دولتی، را در حقوق بین‌الملل به رسمیت شناخت.

این تغییر بسیار مهم بود: حقوق بین‌الملل دیگر فقط روابط میان دولت‌ها نبود؛ رفتار افراد نیز می‌توانست موضوع مسئولیت بین‌المللی قرار گیرد.

🔸 میراث نورنبرگ

در سال ۱۹۴۶، مجمع عمومی سازمان ملل اصول منشور و حکم نورنبرگ را به رسمیت شناخت. بعدها همین سنت حقوقی در شکل‌گیری و توسعه حقوق کیفری بین‌المللی، دادگاه‌های کیفری بین‌المللی و مفهوم مسئولیت فردی برای جنایات بین‌المللی تأثیر گذاشت.

البته نورنبرگ بی‌نقص نبود. از جمله انتقادها این بود که دادگاه توسط قدرت‌های پیروز جنگ ایجاد شده بود و برخی جنایات، به‌ویژه جنایات پیش از آغاز جنگ، در محدوده رسیدگی آن قرار نگرفتند.

با این حال، پیام تاریخی نورنبرگ روشن بود: «حاکمیت» نمی‌تواند سپری مطلق برای جنایت باشد و مقام سیاسی نیز مصونیت نامحدود ایجاد نمی‌کند.

♧ 𝐽𝑂𝐼𝑁 𝑈𝑆: سیاست‌نامه | SIASATNAMEH ♧

دادگاه نورنبرگ | Nuremberg Trials

♧ 𝐽𝑂𝐼𝑁 𝑈𝑆: سیاست‌نامه | SIASATNAMEH ♧

در گذشته ساختمان جامعه بر سه ستون اصلی استوار بود؛ کشیش، پادشاه و جلاد.

ویکتور هوگو

♧ 𝐽𝑂𝐼𝑁 𝑈𝑆: سیاست‌نامه | SIASATNAMEH ♧

🔸 مداخله بشردوستانه چیست؟

مداخله بشردوستانه به دخالت یک دولت یا گروهی از دولت‌ها در قلمرو کشور دیگر، معمولاً با استفاده از زور نظامی، با هدف متوقف کردن کشتار گسترده یا نقض شدید حقوق اساسی انسان‌ها گفته می‌شود.

مسئله اصلی اینجاست: اگر یک دولت مردم خودش را به‌طور گسترده سرکوب یا قتل‌عام کند، آیا جامعه بین‌المللی حق دارد برای متوقف کردن آن دخالت کند؟

این پرسش به یکی از دشوارترین تعارض‌های سیاست بین‌الملل تبدیل شده است. از یک طرف، حاکمیت ملی و اصل عدم مداخله از پایه‌های نظم بین‌المللی پس از جنگ جهانی دوم هستند. منشور سازمان ملل نیز استفاده از زور علیه دولت‌ها را جز در موارد مشخصی مانند دفاع مشروع یا اقدام مورد مجوز شورای امنیت، محدود کرده است.

🔸 از مداخله بشردوستانه تا مسئولیت حمایت

در سال ۲۰۰۱، کمیسیون بین‌المللی مداخله و حاکمیت دولت‌ها مفهوم «مسئولیت حمایت» را مطرح کرد. ایده اصلی این بود که حاکمیت فقط حق نیست؛ مسئولیت حفاظت از مردم نیز هست. اگر دولتی نتواند یا نخواهد از مردم خود در برابر نسل‌کشی، جنایت جنگی، پاکسازی قومی و جنایت علیه بشریت محافظت کند، جامعه بین‌المللی مسئولیت بیشتری پیدا می‌کند.

در سال ۲۰۰۵، دولت‌های عضو سازمان ملل این اصل را پذیرفتند؛ البته با تأکید بر پیشگیری، اقدامات دیپلماتیک و بشردوستانه و در نهایت اقدام جمعی مطابق منشور سازمان ملل. استفاده از نیروی نظامی باید آخرین راه باشد.

از طرف دیگر، تجربه‌هایی مانند نسل‌کشی رواندا در ۱۹۹۴ و کشتار سربرنیتسا نشان دادند که عدم مداخله نیز می‌تواند پیامدهای فاجعه‌باری داشته باشد. همین تجربه‌ها در دهه ۱۹۹۰ بحث درباره مداخله بشردوستانه را به یکی از موضوعات مهم سیاست جهانی تبدیل کرد

🔸 چرا همچنان بحث‌برانگیز است؟

مخالفان می‌گویند قدرت‌های بزرگ ممکن است «حقوق بشر» را بهانه‌ای برای پیشبرد منافع ژئوپلیتیکی خود قرار دهند. تجربه کوزوو در ۱۹۹۹ دقیقاً چنین بحثی را ایجاد کرد؛ مداخله ناتو برای متوقف کردن خشونت علیه کوزووآلبانیایی‌ها، بدون مجوز صریح شورای امنیت، از نظر حقوقی محل اختلاف باقی ماند.

بنابراین سؤال اساسی هنوز پابرجاست: اگر جامعه جهانی برای حفظ حاکمیت کشورها بیش از حد منفعل باشد، ممکن است در برابر نسل‌کشی سکوت کند؛ اما اگر برای دفاع از حقوق بشر بیش از حد مداخله‌گر شود، چه کسی جلوی سوءاستفاده قدرت‌های بزرگ را می‌گیرد؟

♧ 𝐽𝑂𝐼𝑁 𝑈𝑆: سیاست‌نامه | SIASATNAMEH ♧

Humanitarian interventio مداخله بشردوستانه

♧ 𝐽𝑂𝐼𝑁 𝑈𝑆: سیاست‌نامه | SIASATNAMEH ♧

قدرت، قوی‌ترین داروی اعتیادآور است

هنری کسینجر

♧ 𝐽𝑂𝐼𝑁 𝑈𝑆: سیاست‌نامه | SIASATNAMEH ♧

🔸 بازدارندگی هسته‌ای چیست؟

بازدارندگی هسته‌ای بر یک منطق ظاهراً متناقض استوار است: دولت‌ها سلاح‌های هسته‌ای را نه لزوماً برای استفاده، بلکه برای متقاعد کردن دشمن به عدم استفاده از زور در اختیار می‌گیرند. در نظریه بازدارندگی، هدف این است که طرف مقابل به این نتیجه برسد که هزینه حمله از منافع احتمالی آن بیشتر خواهد بود.

🔸بازدارندگی؛ سلاحی برای جنگیدن یا جلوگیری از جنگ؟

این منطق پس از جنگ جهانی دوم اهمیت ویژه‌ای پیدا کرد. قدرت تخریب سلاح اتمی باعث شد برخی استراتژیست‌ها به این نتیجه برسند که جنگ هسته‌ای اساساً می‌تواند معنای سنتی «پیروزی نظامی» را زیر سؤال ببرد.

برنارد برودی، نظریه‌پرداز آمریکایی، در سال ۱۹۴۶ استدلال کرد که هدف اصلی قدرت نظامی از این پس باید جلوگیری از جنگ باشد.

🔸 چگونه کار می‌کند؟

بازدارندگی زمانی معتبر است که سه عنصر وجود داشته باشد:

1- توانایی

دولت بتواند خسارت سنگینی به مهاجم وارد کند.

2- اعتبار

دشمن باور کند که در صورت حمله، این توانایی واقعاً به کار گرفته خواهد شد.

3- ارتباط و محاسبه

دشمن بداند چه اقدامی ممکن است باعث واکنش شود.

در دوران جنگ سرد، آمریکا و شوروی به تدریج به توانایی واردکردن خسارت غیرقابل‌قبول به یکدیگر دست یافتند. به این وضعیت بعدها مفهوم «نابودی حتمی متقابل» اطلاق شد؛ یعنی اگر یکی از طرفین جنگ هسته‌ای تمام‌عیار را آغاز کند، طرف دیگر نیز توان پاسخ‌گویی داشته باشد و در نهایت هر دو با خسارت فاجعه‌بار مواجه شوند.

🔸 مشکل اصلی؛ بازدارندگی چقدر قابل اعتماد است؟

بازدارندگی فقط به تعداد کلاهک‌های هسته‌ای وابسته نیست، برداشت رهبران از نیت و توانایی طرف مقابل نیز اهمیت دارد. حتی افزایش تسلیحات برای ایجاد امنیت می‌تواند از سوی رقیب به‌عنوان آمادگی برای حمله تفسیر شود و به یک دور باطل تسلیحاتی منجر شود.

در نهایت، پارادوکس بازدارندگی هسته‌ای همین است: صلح ممکن است نه به دلیل از بین رفتن تهدید جنگ، بلکه به دلیل ترس از پیامدهای آن حفظ شود. اما هرچه بقای امنیت به محاسبات انسانی، اطلاعات و تصمیم‌گیری در شرایط بحران وابسته باشد، خطر خطای محاسباتی نیز کاملاً از بین نمی‌رود.

♧ 𝐽𝑂𝐼𝑁 𝑈𝑆: سیاست‌نامه | SIASATNAMEH ♧

بازدارندگی هسته ای | Nuclear deterrence

♧ 𝐽𝑂𝐼𝑁 𝑈𝑆: سیاست‌نامه | SIASATNAMEH ♧

کسانی که از تاریخ درس نگیرند، محکوم به تکرار آن هستند

جرج سانتایانا

♧ 𝐽𝑂𝐼𝑁 𝑈𝑆: سیاست‌نامه | SIASATNAMEH ♧