پژوهشگران می‌گویند یک مطالعه کوچک در ایران، نتایج متاآنالیزها را به نفع استفاده از یک دارو ضدافسردگی در کودکان تغییر داده است.

یک گزارش جدید در Nature (لینک): شواهد مربوط به اثربخشی پروزاک (فلوکستین) برای درمان افسردگی در کودکان و نوجوانان ممکن است به‌طور قابل‌توجهی تحت تاثیر یک کارآزمایی بالینی کوچک و مشکوک در ایران قرار گرفته باشد.

این مطالعه از ایران که در سال ۲۰۰۶ منتشر شده، تنها ۴۰ کودک را بررسی کرده و فلوکستین را با نورتریپتیلین مقایسه کرده است. پژوهشگران مطالعه جدید (لینک) دریافته‌اند که نتیجه این کارآزمایی، که برتری بسیار زیادی را برای فلوکستین نشان داده، با نتایج سایر مطالعات همخوانی نداشته است و اندازه اثر گزارش‌شده در آن بسیار غیرمعمول بوده است. آن‌ها همچنین به مشکلات دیگری در این مطالعه اشاره کرده‌اند: از جمله اینکه داده‌های گزارش‌شده نشان داده‌اند نمرات افسردگی تقریبا در همه شرکت‌کنندگان هر گروه به میزان مشابهی تغییر کرده‌اند، در حالی که چنین الگوی منظمی در کارآزمایی‌های بالینی نادر است. همچنین توضیحی درباره روند دریافت تاییدیه اخلاقی مطالعه ارائه نشده است.

پژوهشگران با حذف داده‌های این مطالعه از دو متاانالیز منتشرشده در سال‌های ۲۰۱۶ (لینک) ۲۰۲۰ (لینک) دریافته‌اند که برتری قابل‌توجه فلوکستین نسبت به دارونما که در این متاآنالیزها گزارش شده بود، از بین رفته است.

یکی از این پژوهشگران می گوید این یافته نشان می‌دهد که چگونه حتی یک کارآزمایی اصطلاحا "زامبی"، یعنی مطالعه‌ای با داده‌هایی آن‌قدر ناقص و غیرقابل‌اعتماد که نمی‌توان به آن‌ها استناد کرد، می‌تواند شواهد علمی مربوط به یک درمان پزشکی خط اول را مخدوش کند.
ظاهرا محققین ایرانی هم به این پژوهشگران پاسخ نداده اند و حتی وقتی نسخه پیش مقاله کار آنها هم سال قبل منتشر شده (لینک)، پژوهشگران ایرانی در این مورد با آن ها تماسی نگرفته اند (شاید هم اینترنت نداشته‌اند)

متاآنالیز دیگری که سال ۲۰۲۱ که در کاکرین منتشر شده بود (لینک)، به‌طور اتفاقی این مطالعه را وارد نکرده زیرا مطالعات مقایسه‌ای با گروهی از داروهای ضدافسردگی شامل نورتریپتیلین را کنار گذاشته بوده است. متاآنالیز کاکرین در سال ۲۰۲۱ نتیجه گرفته بود که برتری فلوکستین نسبت به دارونما "کم و غیرمهم" است و احتمالا تفاوتی با سایر داروهای ضدافسردگی ندارد.

فلوکستین در حال حاضر یکی از داروهای ضدافسردگی است که بیشترین تجویز را برای کودکان دارد و بسیاری از دستورالعمل‌های ملی استفاده از آن را بر اساس شواهد متاآنالیزها توصیه کرده‌اند.

پژوهشگران تاکید کرده‌اند که این یافته‌ها اصلا به معنای توصیه به توقف تجویز فلوکستین برای کودکان نیست، اما معتقدند کمیته‌های تدوین دستورالعمل‌ها باید توصیه‌های خود را دوباره بررسی کنند و شواهد جدید درباره قابل‌اعتماد نبودن این کارآزمایی را در تصمیم‌گیری‌های خود در نظر بگیرند.

کودکانی که هم‌اکنون فلوکستین مصرف می‌کنند نباید خودسرانه آن را قطع کنند و هرگونه کاهش دوز باید با نظر پزشک و به‌تدریج انجام شود.

ناشر مجله‌ای که این کارآزمایی در آن منتشر شده است (MedKnow)، می‌گوید از تیم تحریریه مجله خواسته است این موضوع را بررسی کند و انتظار دارد به دلیل مشکلاتی که در حال حاضر ایران با آن مواجه است، این بررسی با تاخیر انجام شود.

@Scientometric