دستاوردی بی‌سابقه در درمان دیابت

برای نخستین بار در تاریخ پزشکی، سلول‌های پانکراس اهداشده از یک فرد فوت‌شده با استفاده از فناوری CRISPR ویرایش شده و سپس به یک مرد مبتلا به دیابت نوع یک پیوند زده شده‌اند. این سلول‌ها توانسته‌اند ماه‌ها انسولین تولید کنند و به تغییر قند خون پاسخ دهند، بدون آن‌که سیستم ایمنی را تحریک کنند و نیازی به داروهای سرکوب‌کننده ایمنی باشد.

در حال حاضر، تنها راه برای اینکه فرد مبتلا به دیابت نوع یک از وابستگی به تزریق انسولین رها شود، پیوند سلول‌های جزایر پانکراس از اهداکننده فوت‌شده است. این روش می‌تواند تولید انسولین را برای سال‌ها بازگرداند، اما به ندرت انجام می‌شود. چرا که هم تعداد پانکراس‌های اهداشده محدود است و هم نیاز به مصرف مادام‌العمر داروهای سرکوب‌کننده ایمنی دارد که می‌تواند باعث عفونت و سرطان و یبا سایر عوارض جدی شود.

برای غلبه بر مشکل کمبود پانکراس اهدا شده، برخی شرکت‌ها به فناوری سلول‌های بنیادی روی آورده‌اند. شرکت Vertex در این مسیر پیشتاز است. این شرکت جزایر پانکراس گرفته شده از سلول‌های بنیادی را در ۱۲ فرد مبتلا به دیابت نوع یک پیوند زده است. پس از یک سال، ده نفر از این افراد دیگر نیازی به تزریق انسولین نداشته‌اند. این شرکت برنامه دارد که سال آینده برای این درمان سلولی مجوزهای قانونی را دریافت کند.

از سویی دیگر در چین نیز محققین در حال تولید سلول‌های جزایر پانکراس از سلول‌های بنیادی بازبرنامه‌ریزی‌شده هستند که از بافت چربی خود بیمار گرفته شده‌اند و گزارش‌های اولیه از موفقیت آن‌ها حکایت دارد.

با این حال در هر دو روش ذکر شده باید از داروهای سرکوب کننده سیستم ایمنی استقاده کرد. اما استراتژی جدید با روش CRISPR کمک می‌کند تا دیگر نیاز به داروهای سرکوب کننده سیستم ایمنی نباشد.

در مطالعه جدید با استفاده از ویرایش ژنی CRISPR، دو ژنی غیرفعال شده‌اند که معمولاً سلول‌ها را به سلول‌های T معرفی می‌کنند. سپس با کمک یک ویروس، دستورالعمل‌های ژنتیکی پروتئین CD47 را وارد این سلول‌ها کرده‌اند. این پروتئین مثل یک سیگنال مخافظتی «do not eat me: من را نخور» عمل می‌کند و از حمله سلول‌های NK cell به سلول‌های ویرایش‌شده جلوگیری می‌کند.

بیمار هیچ داروی سرکوب‌کننده ایمنی دریافت نکرده و پس از ۱۲ هفته هیچ پاسخ ایمنی علیه سلول‌های ویرایش‌شده نشان نداده است.

اندازه‌گیری C-peptide نیز نشان داده است که سلول‌ها، انسولین را به‌ صورت پایدار و پاسخگو به قند خون تولید کرده‌اند.

داده های اولیه مطالعه واقعا نویدبخش یک درمان کامل برای این بیماری خودایمن است اما تکرارپذیری این روش و اینکه واقعا بتواند سلول‌های ویرایش‌شده را از شناسایی توسط سیستم ایمنی محافظت کند هنوز مورد تردید است. از سوی دیگر این مطالعه تنها روی یک فرد انجام شده و دوز کمی از سلول‌ها را برای مدتی کوتاه دریافت کرده و این میزان برای بی‌نیاز شدن از تزریق انسولین کافی نبوده است. در نتیجه اثربخشی بالینی این روش نیز هنوز ثابت نشده است

هدف نهایی این است که سلول‌های بنیادی برای تبدیل شدن به سلول‌های جزایر پانکراس ترشح‌کننده انسولین رسد داده شوند و در عین حال با ویرایش‌های ژنی از دید سیستم ایمنی پنهان بمانند تا نیاز به استفاده از داروهای سرکوب کننده سیستم ایمنی نباشد.

گزارش نیچر: لینک
مقاله اصلی در NEJM: لینک


@Scientometric