▫️بر پایه شواهد باستان‌شناختی، پژوهشگران طرح شهرهای ساسانی را معمولاً در دو گروه طبقه‌بندی می‌کنند:
طرح شعاعی ـ متحدالمرکز، همانند اردشیرخُرّه و دارابگرد؛
طرح شطرنجی، همانند بیشاپور و گندی‌شاپور.
طرح شطرنجی غالباً نتیجه تأثیر شهرسازی روم دانسته می‌شود که پس از نبرد ادسا میان شاپور یکم و امپراتور روم والرین در سال ۲۶۰ میلادی به ایران راه یافت. در مقابل، طرح شعاعی ـ متحدالمرکز معمولاً یا تحت تأثیر فرهنگ اشکانی تلقی می‌شود یا بازتابی از باورهای کیهانی و ایدئولوژیک. محسن حبیبی در کتاب De la Cité à La Ville، با تکیه بر تحلیلی کوتاه از شرایط اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی و سیاسی عصر ساسانی، فرضیه‌ای کلی درباره سازمان فضایی شهرهای ساسانی ارائه می‌کند. در الگوی او، شهر شکلی مستطیلی دارد که در مرکز آن ناحیه‌ای مقدس شامل آتشکده و کاخ‌های سلطنتی قرار گرفته و با استحکامات و دروازه‌ها محافظت می‌شود. پیرامون این بخش مقدس، ناحیه‌ای مسکونی قرار دارد که محل سکونت خاندان شاهی و اشراف است. حبیبی این بخش را شارستان می‌نامد که با دیوار و خندقی عظیم محصور شده است. در بیرون از شارستان، شهر به سوی پیرامون گسترش می‌یابد؛ جایی که دهقانان و پیشه‌وران در سکونتگاه‌های کوچک و متوسط زندگی می‌کنند. حبیبی با استناد به برخی عناصر کیهان‌شناسی باستان، مانند شکل مربع، دروازه‌های شهر، جهت‌گیری نسبت به جهات اصلی و کاخ سلطنتی، نتیجه می‌گیرد که شهرهای ساسانی بر پایه اندیشه‌های هستی‌شناختی و باورهای دینی ساخته شده‌اند. با این حال، این نتیجه بیش از آنکه بر شواهد شهرهای ساسانی استوار باشد، بازتاب پیش‌فرض‌های نویسنده است.
🔹علی سرفراز و محمود تیموری با استفاده از اسناد موجود و کاوش‌های باستان‌شناختی سال‌های ۱۹۶۸ تا ۱۹۷۸، روند توسعه شهری بیشاپور، شهر شاهیِ بنیان‌گذاری‌شده به دست شاپور یکم در استان فارس، را تحلیل کردند. نتایج پژوهش آنان برداشت کریمیان را تأیید می‌کند؛ یعنی میان ساختار اجتماعی شاهنشاهی و سازمان فضایی شهر رابطه‌ای مستقیم وجود داشته است: «ساختار ویژه اجتماعی ـ سیاسی جامعه در آغاز شاهنشاهی ساسانی، که بر محور اشرافیت و تقدس شاه سازمان یافته بود، در بیشاپور نوعی سازمان فضایی دو‌قطبی پدید آورد. در این ساختار، دژ سلطنتی قطب غالب را تشکیل می‌داد و محله‌های مسکونی خاندان شاهی و طبقات برگزیده، قطب ضعیف‌تر را.»
در تقریباً همه پژوهش‌های باستان‌شناختی درباره شهرهای ساسانی، ساختار سلسله‌مراتبی جامعه مهم‌ترین عامل شکل‌دهنده سازمان فضایی شهر دانسته شده است. از آنجا که متون ساسانی منشأ کیهانی تقسیم جامعه به طبقات را تأیید می‌کنند، بیشتر پژوهشگران شهرهای ساسانی را تجسمی از کیهان تفسیر کرده‌اند. با این همه، چنین ادعایی در هیچ‌یک از منابع تاریخی شناخته‌شده به‌صراحت بیان نشده است.
📚| Urban planning in ancient cities of Iran: understanding the meaning of urban form in the Sasanian city of Ardašīr-Xwarrah by professor Hossein Maroufi, Routledge Press.
@Sasanian_archive