💠 اثر اکسیژن
یکی از مهم‌ترین عواملی که بر پاسخ بافت‌ها به تابش تأثیر می‌گذارد، اکسیژن است. حضور اکسیژن باعث می‌شود آسیب‌های ناشی از تابش شدیدتر و غیرقابل ترمیم‌تر شوند.
📈 در منحنی‌های بقا مشاهده می‌شود که در حضور اکسیژن، برای ایجاد همان میزان آسیب بیولوژیکی، دوز کمتری از تابش کافی است. این پدیده با فاکتور OER (Oxygen Enhancement Ratio) بیان می شود:

OER= دز لازم در حضور اکسیژن/دز لازم در نبود اکسیژن

مقدار OER برای پرتوهای X و γ حدود ۲٫۵ تا ۳ است، در حالی که برای ذرات آلفا و نوترون‌ها تقریباً ۱ است؛ یعنی اکسیژن در این نوع تابش‌ها تأثیر چندانی ندارد.
🔬 مکانیسم اثر اکسیژن
اکسیژن در سطح رادیکال‌های آزاد عمل می‌کند.
در حضور اکسیژن، رادیکال‌های حاصل از تابش با اکسیژن ترکیب شده و پراکسیدهای آلی پایدار و غیرقابل ترمیم تشکیل می‌دهند.
اما در نبود اکسیژن، این ترکیبات ایجاد نمی‌شوند و در نتیجه ترمیم سلولی افزایش می‌یابد.
در تومورهای بزرگ معمولاً نواحی مرکزی دچار هیپوکسی (کمبود اکسیژن) هستند، بنابراین نسبت به تابش مقاوم‌ترند. به همین دلیل، یکی از چالش‌های رادیوتراپی، درمان مؤثر این نواحی کم‌اکسیژن است.
⚛️ رابطه اکسیژن با LET
اثر اکسیژن به نوع تابش و قدرت انتقال انرژی خطی (LET) بستگی دارد.
✅ در تابش‌های با LET پایین (مثل X و γ), اثر اکسیژن زیاد است.
⬇️ با افزایش LET, مقدار OER کاهش می‌یابد.

به زبان ساده: هرچه تابش چگال‌تر و پرانرژی‌تر باشد، اکسیژن نقش کمتری در افزایش آسیب ایفا می‌کند.
💬 در مجموع، حضور اکسیژن هنگام تابش نقش کلیدی در شدت آسیب‌های سلولی دارد و این موضوع یکی از پایه‌های اصلی رادیوبیولوژی و رادیوتراپی به شمار می‌رود.