🅾️ آیا «شخصیت اعتیادپذیر» واقعاً وجود دارد؟

🔬 پژوهش‌های جدید نشان می‌دهند که شخصیت و ژنتیک هر دو در خطر اعتیاد نقش دارند، اما چیزی به نام یک «شخصیت معتاد» مشخص وجود ندارد. در یک مطالعه ژنتیکی روی بیش از ۱.۱ میلیون نفر، پژوهشگران ارتباط میان بعضی ویژگی‌های شخصیتی و مصرف مواد را بررسی کردند. وظیفه‌شناسی بیشتر با مصرف کمتر مواد مرتبط بود، در حالی که روان‌رنجوری بیشتر با برخی پیامدهای مرتبط با مصرف مواد، به‌ویژه وابستگی به الکل، ارتباط داشت. سازگاری نیز در مجموع با خطر کمتر اعتیاد همراه بود.

🔍 مطالعه بزرگ دیگری که روی بیش از یک میلیون نفر انجام شد، نشان داد بخشی از خطر ابتلا به اختلالات مختلف مصرف مواد میان مواد مختلف مشترک است. یعنی ممکن است یک زمینه مشترک برای آسیب‌پذیری در برابر اعتیاد وجود داشته باشد، اما چیزی به نام «یک ژن اعتیاد» وجود ندارد. مهم‌تر اینکه این مطالعات نمی‌توانند مشخص کنند یک فرد خاص حتماً در آینده معتاد خواهد شد یا نه. عوامل ژنتیکی خطر را تغییر می‌دهند، اما سرنوشت فرد را تعیین نمی‌کنند.

💡 ایده «شخصیت اعتیادپذیر» سابقه طولانی دارد. در دوره‌های مختلف، اعتیاد را به ضعف شخصیت، ناتوانی در کنترل خود، هیجان‌طلبی یا ویژگی‌های دیگری نسبت داده‌اند. اما خیلی زود مشخص شد که افراد مختلف می‌توانند از مسیرهای کاملاً متفاوتی به یک مشکل مشابه برسند. بعضی افراد برای هیجان و لذت بیشتر به سراغ مواد می‌روند، در حالی که بعضی دیگر برای فرار موقت از اضطراب، افسردگی، تروما، بی‌خوابی یا احساسات ناخوشایند از مواد استفاده می‌کنند.

🌀 این موضوع در نظریه «خوددرمانی» هم مطرح شده است: فرد ممکن است ماده‌ای را انتخاب کند که در کوتاه‌مدت برای مشکل خاصی که دارد مفید به نظر می‌رسد. مواد افیونی ممکن است موقتاً خشم یا حال ناخوشایند را آرام کنند، محرک‌ها ممکن است انرژی، اعتمادبه‌نفس یا تمرکز را بیشتر کنند و الکل یا داروهای آرام‌بخش ممکن است نگرانی و برانگیختگی شدید را کاهش دهند. اما چیزی که ابتدا راه‌حلی سریع به نظر می‌رسد، در ادامه می‌تواند خودش به مشکل تبدیل شود.

🧬 ژنتیک حدود نیمی از خطر اعتیاد را توضیح می‌دهد، اما این به معنی قطعی بودن آن نیست. ویژگی‌هایی مثل هیجان‌طلبی، اضطراب یا وظیفه‌شناسی می‌توانند احتمال مصرف یا نوع ماده انتخاب‌شده را تحت تأثیر قرار دهند، اما عوامل دیگری مانند نوع ماده، قدرت و مقدار آن، سن اولین مصرف، دسترسی به ماده، تروما، بیماری‌های روانی، دوستان و محیط و همچنین تغییرات مغز در اثر مصرف مکرر نیز اهمیت دارند.

⋉ نکته مهم این است که نباید شخصیت فرد قبل از اعتیاد را با رفتار او در دوران مصرف، خماری، ولع شدید یا وابستگی یکی دانست. مثلاً فردی که برای به‌دست آوردن هروئین دروغ می‌گوید، لزوماً ذاتاً فردی دروغگو نیست؛ وابستگی می‌تواند شرایطی ایجاد کند که فرد برای رسیدن به ماده رفتاری انجام دهد که پیش از اعتیاد از او انتظار نمی‌رفت.

📌 حتی میزان آسیب‌پذیری افراد مختلف هم یکسان نیست. ممکن است فردی زمینه ژنتیکی یا شخصیتی بیشتری برای اعتیاد داشته باشد، اما هرگز به دلیل مصرف نکردن ماده دچار اعتیاد نشود. به همین دلیل، ژن‌ها می‌توانند منتقل شوند بدون اینکه اعتیاد منتقل شود؛ چیزی که برای ایجاد اعتیاد لازم است، مواجهه و مصرف نیز هست.

✅ بنابراین «شخصیت اعتیادپذیر» بیشتر از آنکه یک واقعیت ساده و قابل تشخیص باشد، برچسبی است که یک مسئله پیچیده را بیش از حد ساده می‌کند. اعتیاد از مسیرهای مختلفی شکل می‌گیرد و حاصل تعامل ویژگی‌های فردی، ژنتیک، ماده، میزان مصرف، محیط و گذر زمان است.

🧩 در نتیجه یک شخصیت معیوب و مشترک میان همه افراد مبتلا به اعتیاد وجود ندارد. بهتر است به جای تلاش برای درمان یک «شخصیت اعتیادپذیر» خیالی، مسیر منتهی به اعتیاد و خود فرد را بشناسیم و همان عوامل مؤثر را هدف قرار دهیم. این نگاه هم دقیق‌تر است و هم از برچسب‌زدن به افراد جلوگیری می‌کند.

📮منبع: www.psychologytoday.com/us

#روانشناسی #اعتیاد

⚛️ @ReverseMatrix | هنر آگاهانه زیستن