🅾️ مثلث تفکر نقادانه: ذهن - زبان - بافت

Critical Thinking Triangle: Mind - Language - Context


✍️ محمدرضا سلیمی


➕اگر ذهن را به «موتور» تفکر نقادانه تشبیه کنیم، زبان «فرمان» آن و بافت «مسیر» یا «جاده‌»‌ی تفکر نقادانه است. بدون جاده و مسیر ما به مقصد نمی‌رسیم.

✔️برای شروع یادگیری تفکر نقادانه باید ابتدا سه رکن اساسی این نوع تفکر را خوب یاد بگیریم.

▪️اولین رکن اصلی تفکر نقادانه «ذهن» است. ذهن مهم‌ترین سرمایه‌ی انسان برای اندیشیدن است. متفکران نقاد از کارکردها، محدودیت‌ها و خطاهای ذهن خوب آگاهند. آنها نقش احساسات و هیجانات منفی و مثبت را در فرایند تفکر خوب درک می‌کنند و می‌دانند ذهن چگونه انسان را فریب می‌دهد. آنها همچنین می‌دانند ذهن انسان بسیار توانمند و انعطاف‌پذیر است‌، اما به سیستم «حقیقت‌یاب» مجهز نیست، بلکه «حقیقت‌ساز» است. بنابراین، آشنایی با ذهن و سازوکارهای آن اولین گام در یادگیری تفکر نقادانه است.

▪️دومین رکن تفکر نقادانه «زبان» است. زبان ابزار تفکر است، اما یک ابزار منفعل نیست؛ واژه‌ها «بار عاطفی» دارند. متفکران نقاد از نقش زبان، کارکردها و محدودیت‌های آن در فرایند تفکر خوب آگاهند. آنها زبان را بدیهی فرض نمی‌کنند و با انواع تعریف‌ها و ویژگی‌هایشان آشنا هستند.

▪️«ذهن» و «زبان» دنیای ما را شکل می‌دهند؛ بنابراین، اگر بخواهیم درباره‌ی جهان نقادانه بیندیشیم، باید درباره‌ی زبانی که خودمان و دیگران از آن استفاده می‌کنیم نقادانه بیندیشیم.

▪️متفکران نقاد خوب می‌دانند که زبان «فازی‌» است؛ فازی بودن زبان یعنی اینکه واژه‌ها واقعیت‌ها را درست، دقیق و شفاف بازتاب نمی‌دهند. درواقع، واژه‌ها و مفاهیم‌شان به‌شدت به احساسات، تجربه‌ها و موقعیت انسان‌ها وابسته‌اند؛ واژه‌هایی که ما در تفکر به کار می‌گیریم دقیق نیستند. زبان مملو از ابهام، ایهام، کلی‌گویی، کنایه، واژه‌های عاطفی، کلیشه‌ها و ضرب‌المثل‌هاست. زبان دریایی از آشفتگی‌هاست. رهایی از این آشفتگی‌ها مستلزم نقادانه اندیشیدن درباره‌ی زبان است.

▪️سومین رکن تفکر نقادانه «بافت» است. لازمه‌ی متفکر نقاد بودن شناخت بافت تفکر است. اصولاً، بدون شناخت بافت، تفکر نقادانه غیرممکن است. بافت به مجموعه عواملی گفته می‌شود که یک موقعیت را شکل می‌دهند: زمان، مکان، مخاطب، اهداف، انگاره‌ها، دیدگاه‌ها، پیش‌‌فرض‌ها، تجربه‌ها، امکانات، موضوع، مفاهیم و طرز بیان بافت تفکر را شکل می‌دهند.

▪️البته، بافت تفکر فقط به این مولفه‌ها محدود نمی‌شود. از بین این مولفه‌ها توجه به مخاطب و شرایطش (مانند جنسیت، نسبت، سن، نژاد، فرهنگ، میزان تحصیلات، تجربه، میزان فهم، جایگاه اجتماعی، مذهب، ملیت، قومیت، مفروضات و انتظاراتش) در نقادانه اندیشیدن بسیار مهم است.

▪️بافت مانند زمین بازی و قوانین حاکم بر آن است؛ بدون شناخت زمین بازی و قوانین آن، بازی را خواهیم باخت. متفکران نقاد از حدومرزهای تفکر خوب آگاهند؛ آنها می‌دانند چگونه، چرا، کجا، چه‌وقت، درباره‌ی چه چیزی یا چه کسی به چه میزان بیندیشند.

▪️مدل مثلث تفکر نقادانه (ذهن - زبان - بافت) یک مدل قوی و جامع برای شروع یادگیری تفکر نقادانه است. این سه رکن کاملاً به هم تنیده و شناخت آنها برای یادگیری تفکر نقادانه لازم‌اند. مثلث تفکر نقادانه نقشه‌ی راه ساده و درعین‌حال عمیقی را برای یادگیری تفکر نقادانه ترسیم می‌کند.

#تفکر_انتقادی #تفکر_نقادانه

⚛️ @ReverseMatrix | هنر آگاهانه زیستن