جنگل‌های هیرکانی: تاریخ، تکامل و اهمیت 🌳

جنگل‌های هیرکانی که در امتداد ساحل جنوبی دریای خزر در ایران واقع شده‌اند، یکی از قدیمی ترین و ارزشمندترین اکوسیستم‌های جنگلی جهان محسوب می‌شوند. سابقه تکاملی این جنگل‌ به حدود ۳۰ تا ۵۰ میلیون سال پیش یعنی دوره‌ی پالئوژن از دوران سنوزوئیک برمی‌گردد، زمانی که جنگل‌های پهن‌برگ گستردگی زیادی در نواحی معتدل داشتند. متاسفانه در دوره‌ی کواترنری با فرارسیدن عصر یخبندان، به دلیل تغییرات اقلیمی وسیع، این جنگل مانند خیلی از جنگل های دیگر در دنیا محدود شد اما هرگز تا این حد وضعیت نگران کننده‌ای نداشته. جنگل‌های پهن‌برگ و معتدل هیرکانی تا یک قرن پیش به عنوان یکی از اکوسیستم‌های دست نخورده در نظر گرفته می‌شدند اما دیگر چنین خبری نیست.

🍃 مطالعات پالینولوژی نشان می‌دهد که ترکیب گیاهی در جنگل هیرکانی در طول دوره‌ی کواترنری تغییراتی داشته، اما تعدادی از گونه‌های کلیدی بازمانده‌اند که نشان‌دهنده پایداری اکولوژیک طولانی است. یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های جنگل‌های هیرکانی، حضور گونه‌های قدیمی‌ست که تغییر ظاهری چندانی نداشتند. (علیرغم اینکه تغییرات ژنتیکی قطعا رخ داده است. برای اطلاعات بیشتر به الگوی ایستایی در تکامل کلان مراجعه کنید) گیاهانی که نسبت به تغییرات اقلیمی مقاومت کرده‌اند و از دنیای ماقبل تاریخ باقی‌مانده اند. Parrotia persica یکی از برجسته‌ترین گونه‌های هیرکانی است. فسیل‌های اقوام دور و نزدیک به این گونه‌ی گیاهی در اروپا یافت شده‌اند، که نشان می‌دهد اجداد این درخت در گذشته در نواحی وسیع‌تری وجود داشته‌اند.

• اگرچه تحقیقات دیرینه شناسی درمورد جنگل‌های هیرکانی عمدتا درمورد گیاهان ماقبل تاریخ هستند اما این منطقه از لحاظ تنوع زیستی جانوری هم حرف‌های زیادی برای گفتن دارد. در این منطقه نزدیک به ۶۰ گونه پستاندار ثبت شده‌اند، شامل گونه‌هایی مثل پلنگ، خرس، گرگ، گراز و … که نشان‌دهنده یک اکوسیستم باثبات با شکارچیان راس هرمی است. یکی از گونه‌های پستاندار بسیار خاص و منحصربفرد جنگل های هیرکانی، Myotis hyrcanicus، نوعی خفاش است که تاکنون فقط در جنگل‌های هیرکانی یافت شده است.

این جنگل به‌عنوان بازمانده‌ای از Arcto-Tertiary عمل کرده است و گونه‌هایی که در جاهای دیگر منقرض شده‌اند، در این منطقه زنده مانده‌اند. تعاملات گیاهان و حشرات نقطه عطفی برای فهم چگونگی حفظ شبکه‌های زیستی تکاملی در درازمدت است. اما به دلیل آتش‌سوزی های اخیر، نه تنها حیات گیاهان، بلکه جانوران هم به خطر افتاده و شک نکنید که در نهایت انسان هم ضربه‌ای می‌خورد چنان سنگین که دیگر نمی‌تواند از جایش بلند شود. با معرفی واقعیت های طبیعی و فکت‌های علمی به جامعه می‌توان شوق علم آموزی و حس طبیعت دوستی دیگران را برانگیخته کرد و از چنین معضلاتی جلوگیری نمود....

- البرز امیدی شاه‌آباد