توضیح درباره ی تظاهرات ۳۰ تیر سال ۱۳۳۱ و اتفاقات که در وقوع و بعد آن رخ داد:

تظاهرات یا قیام ۳۰ تیر ۱۳۳۱ یکی از مهم‌ترین بحران‌های سیاسی دورهٔ نخست‌وزیری محمد مصدق بود. برای فهم علت آن باید چند اتفاق را پشت سر هم دید.

۱. چرا ۳۰ تیر اتفاق افتاد؟

اختلاف اصلی میان محمد مصدق و محمدرضا شاه بر سر کنترل وزارت جنگ و فرماندهی نیروهای مسلح بود.

مصدق می‌خواست اختیار تعیین وزیر جنگ را خودش در دست داشته باشد و استدلال می‌کرد که نخست‌وزیر باید کنترل دولت و نیروهای نظامی را داشته باشد. شاه با این درخواست موافقت نکرد؛ زیرا تا آن زمان وزارت جنگ عملاً در حوزهٔ نفوذ شاه بود.

در نتیجه، در ۲۶ تیر ۱۳۳۱ مصدق استعفا داد و شاه، احمد قوام (قوام‌السلطنه) را نخست‌وزیر کرد. قوام در بیانیه‌ای اعلام کرد که برای حل بحران نفت با بریتانیا وارد مذاکره خواهد شد.

در مقابل، جبهه ملی، حزب توده و گروه‌های مذهبی و ملی‌گرا خواستار بازگشت مصدق شدند و اعتصاب و تظاهرات گسترده شکل گرفت.

آیت‌الله سید ابوالقاسم کاشانی نیز در روزهای منتهی به ۳۰ تیر مردم را به مقاومت در برابر دولت قوام فراخواند.

۲. در ۳۰ تیر چه اتفاقی افتاد؟

در تهران و چند شهر دیگر تظاهرات و اعتصاب گسترده شد. بازار تهران تعطیل شد و جمعیت زیادی به خیابان‌ها آمدند.

نیروهای نظامی و انتظامی برای کنترل تظاهرات وارد عمل شدند و به سوی معترضان تیراندازی شد. درگیری‌ها باعث کشته و زخمی شدن تعداد قابل توجهی از مردم شد. منابع مختلف تعداد متفاوتی ارائه کرده‌اند؛ بنابراین یک عدد قطعی و مورد اجماع تاریخی وجود ندارد.

یکی از اعداد مشخصی که در منابع تاریخی ذکر شده، ۲۹ کشته در تهران است.

اما برخی منابع تعداد قربانیان را در تهران و سایر شهرها بیشتر دانسته‌اند و از بیش از ۲۵۰ نفر کشته یا به‌شدت مجروح‌شده در تهران، همدان، اهواز، اصفهان و کرمانشاه سخن گفته‌اند.

بنابراین نمیتوانیم عدد قطعی ای برای تعداد کشته شدگان بگویم.

عدد دقیق و مورد اجماع مشخص نیست.
۲۹ کشته یک رقم مشخص برای تهران است که در برخی منابع تاریخی آمده، ولی آمار کل کشور محل اختلاف است.



۳. بعد از تظاهرات چه شد؟

اعتراض‌ها آن‌قدر گسترده شد که حکومت قوام عملاً نتوانست اوضاع را کنترل کند. در ۳۰ تیر فرماندهان ارتش نیروهایشان را به پادگان‌ها بازگرداندند و در نتیجه تهران عملاً در اختیار معترضان قرار گرفت.

شاه که با ادامهٔ بحران مواجه شده بود، از قوام خواست استعفا کند و مصدق را دوباره نخست‌وزیر کرد.

این بار یک امتیاز مهم نیز به مصدق داده شد: او اختیار وزارت جنگ را به دست آورد و نام آن نیز به وزارت دفاع ملی تغییر کرد.

مصدق در نتیجهٔ ۳۰ تیر نسبت به قبل قدرت بیشتری پیدا کرد و این واقعه به یکی از نقاط عطف کشمکش میان مصدق، شاه، نیروهای مذهبی و نیروهای سیاسی مختلف تبدیل شد.

یک نکتهٔ مهم هم این است که ۳۰ تیر به معنی سقوط سلطنت یا برکناری شاه نبود؛ شاه همچنان پادشاه باقی ماند و حتی مصدق وقتی شاه دربارهٔ کناره‌گیری از سلطنت سؤال کرد، با آن موافقت نکرد.

@Irans_prospects