لیست کامل مدل‌های تصمیم‌گیری انسانی در روانشناسی، علوم شناختی و نوروساینس (Decision-Making Models)
چارچوب‌هایی برای توضیح این‌که انسان چگونه میان گزینه‌ها انتخاب می‌کند، وقتی با عدم‌قطعیت، ریسک، محدودیت شناختی و هیجان مواجه است.

1) Expected Utility Theory (EUT) — von Neumann & Morgenstern

«عامل عقلانی» گزینه‌ای را انتخاب می‌کند که امید ریاضی مطلوبیت را بیشینه کند. تصمیم‌گیری تابعی از probability × utility است.
کاربرد: مدل هنجاری در اقتصاد و تصمیم‌گیری بالینیِ ریسک‌محور.
نقد: توصیف‌گر ضعیف رفتار واقعی انسان در شرایط زیان/ریسک.

2) Prospect Theory — Kahneman & Tversky

انسان‌ها سود و زیان را نسبت به نقطه مرجع می‌سنجند؛ زیان‌ها سنگین‌تر از سودها تجربه می‌شوند (loss aversion). تابع ارزش ناخطی و وزن‌دهی ذهنی به احتمال‌هاست.
کاربرد: تصمیم‌های پرریسک، سوگیری‌های شناختی، اقتصاد رفتاری و روان‌پاتولوژی (مثلاً اضطراب).

3) Dual-Process Models — Kahneman; Evans

تصمیم‌گیری حاصل تعامل دو سامانه است:
System 1 سریع، شهودی، هیجانی؛ System 2 کند، تحلیلی، پرهزینهٔ شناختی.
کاربرد: خطاهای قضاوت، تصمیم‌های تکانشی، نقش بار شناختی و هیجان.

4) Bounded Rationality — Herbert Simon

عقلانیت انسان محدود است؛ به‌جای بهینه‌سازی، افراد به satisficing (گزینهٔ «به‌اندازهٔ کافی خوب») بسنده می‌کنند.
کاربرد: تصمیم‌گیری واقعی در سازمان‌ها، کلینیک، و شرایط پیچیدهٔ روزمره.

5) Drift-Diffusion Model (DDM) — Ratcliff

تصمیم به‌عنوان انباشت شواهد تا رسیدن به آستانه مدل‌سازی می‌شود. پارامترها (drift rate، threshold) دقت/سرعت را تعیین می‌کنند.
کاربرد نوروساینس: پیوند رفتار با فعالیت قشر پیش‌پیشانی و عقده‌های قاعده‌ای.

6) Reinforcement Learning (RL) — Sutton & Barto

انتخاب‌ها بر اساس خطای پیش‌بینی پاداش (Reward Prediction Error) به‌روزرسانی می‌شوند.
کاربرد بالینی/عصبی: نقش دوپامین، اعتیاد، یادگیری عادتی.

References

• von Neumann, J., & Morgenstern, O. (1944). Theory of Games and Economic Behavior. Princeton University Press.
• Kahneman, D., & Tversky, A. (1979). Prospect theory: An analysis of decision under risk. Econometrica, 47(2), 263–291. https://doi.org/10.2307/1914185
• Kahneman, D. (2011). Thinking, Fast and Slow. Farrar, Straus and Giroux.
• Simon, H. A. (1957). Models of Man. Wiley.
• Ratcliff, R., & McKoon, G. (2008). The diffusion decision model. Neural Computation, 20(4), 873–922. https://doi.org/10.1162/neco.2008.12-06-420
• Sutton, R. S., & Barto, A. G. (2018). Reinforcement Learning: An Introduction (2nd ed.). MIT Press.



🔻 Address:
Telegram | nstagram | Castbox | YouTube