🔻عنصر تمدن ساز 🔻

آن نوشته‌ی کوتاه «المرأةُ ریحانة» در دیدار با بانوان بالای سر رهبر شهید توجه بسیاری را جلب کرد، یک جمله‌ی ساده نیست؛ بلکه یک نگاه جامع به هویت زن است. این تعبیر، یک‌تنه با بسیاری از نقش‌های معیوب و تحقیرکننده‌ی زن مقابله می کند زن صاحب کرامت، نقش، مقام و ظرفیت رشد معنوی و اجتماعی است.
اسلام، زن را موجودی می‌بیند که می‌تواند به قله‌ی ارتباط با خدا برسد؛ نمونه‌ی روشن آن حضرت مریم (س) است. آن‌جا که جناب زکریا (ع) رزق‌های بهشتی را نزد مریم دید و پرسید «این از کجاست؟»، پاسخ شنید: «از جانب خدای تبارک و تعالی». این یعنی زن می‌تواند به مرتبه‌ای برسد که رزق و روزی معنوی‌اش مستقیم از جانب خداوند تأمین شود؛ و حتی حامل معجزه‌ی الهی گردد؛ مادریِ مریم، تنها یک نقش زیستی نبود، عرصه‌ای از تجلی اراده‌ی خداوند بود. این نگاه، مادری را «مقام» می‌بیند.
در همین چارچوب، حضرت فاطمه زهرا (س) نیز قله‌ی دیگری از نقش‌آفرینی زن است که یکی از برجسته‌ترین جلوه‌های زندگی ایشان، تربیت فرزندانی است که هرکدام تاریخ‌ساز شدند: حسنین (ع) و زینبین (س). این تربیت، فقط انتقال دانش یا مراقبت جسم نیست؛ یک «ساختنِ روان» است: رهبر شهید این اهم را در سخنان خود ارج می نهند که حضرت فاطمه زهرا (س) توانست فرزندانی با روان سالم تربیت کند.
این‌جاست که نقش روانی مادر معنا پیدا می‌کند:
مادر فقط «دایه» نیست؛ مادر «سازنده‌ی امنیت» است. خانه اگر از مادر آرامش نگیرد، کودک از همان ابتدا درون خود اضطراب و ناامنی را حمل می‌کند. مادر اگر به فرزند نگاهِ کرامت‌محور بدهد، فرزند با عزت نفس رشد می‌کند؛ اگر الگوی صبر، معنا، امید و توکل باشد، فرزند در برابر بحران‌ها فرو نمی‌ریزد؛ و اگر ایمان را در زندگی روزمره جاری کند، تربیت دینی از شعار به «متن زندگی» تبدیل می‌شود.
اما با وجود این تعاریف، در برهه‌هایی از تاریخ، جوامع اسلامی از این اصل فاصله گرفتند؛ گاهی مادری به معنای خانه‌نشینی و حذف اجتماعی فهمیده شد، و گاهی زن برای حضور اجتماعی مجبور شد از حجاب و کرامت خود منع شود و بخاطر این مسئله در دوران قبل از انقلاب سال ها از خانه بیرون نیاید. درست در چنین نقطه‌ای، امام خمینی رحمه‌الله‌علیه در عصر ما یک بازگشت جدی به معنای اصیل زن در اسلام رقم زد. ۱۴ خرداد ـ سالروز رحلت امام ـ تنها یک مناسبت تقویمی نیست؛ فرصتی است برای بازخوانی همین بنیان فکری: امام، زن را از «حاشیه» به «متن» آورد؛ هم کرامت مادری را احیا کرد و هم امکان حضور اجتماعی زن را به رسمیت شناخت؛ بی‌آن‌که زن را به الگوی تحریف‌شده‌ی شرقی یا غربی تقلیل دهد.
در ساحت جمهوری اسلامیِ برخاسته از اندیشه امام، زن می‌توانست «همزمان» مادر باشد و در جامعه حضور مؤثر داشته باشد؛ و این دقیقاً نقطه‌ی طلایی است: مادری یک عرصه‌ی بزرگ انسان‌سازی است که اگر درست فهم شود، خودش پایه‌ی کنش اجتماعی سالم است. مادرِ آگاه و مؤمن، جامعه را از درون می‌سازد؛ چون انسانِ سالم تحویل جامعه می‌دهد.
این معنا را در تجربه‌ی انقلاب و دفاع مقدس هم می‌توان دید. در قیام امام، زنان در صف اول حضور داشتند؛ با کودک در آغوش، با چادر، با ایمان و شجاعت. همان زنانی که در دوره‌هایی حتی برای تحصیل و حضور، با فشار مواجه بودند، در مکتب امام «فعال» و «مؤثر» شدند. در جنگ هشت‌ساله نیز، این مادران بودند که فرزندان و همسران خود را از زیر قرآن رد می‌کردند و انسان‌هایی را تربیت می‌کردند که تاریخ را تغییر دادند؛ شهید فهمیده‌ها و علم‌الهدی‌ها از دل خانواده و از دامان مادر برخاستند. تعبیر مشهور امام درباره‌ی شهید فهمیده که «رهبر ما آن طفل سیزده‌ساله است»، یک جمله‌ی احساسی صرف نیست؛ نشان می‌دهد تربیت می‌تواند چنان شخصیت بسازد که الگوی شخصی بزرگ مثل امام خمینی باشد و این نقطه، دوباره نقش روانی مادر را به رخ می‌کشد: «فهمیده» شدن، فقط در میدان جنگ رخ نداد؛ در دامان مادر آغاز شد.
رهبر شهید نیز در امتداد امام، بارها بر الگوی «زنِ نه شرقی نه غربی» و تبیین «الگوی سوم زن» تأکید کرد؛ الگویی که در آن زن، هم بُعد عبادی و معنوی را می‌بیند، هم بُعد خانوادگی و مادری را جدی می‌گیرد، و هم بُعد اجتماعی را با حفظ کرامت دنبال می‌کند. در این نگاه، مادری یک نقش فرعی نیست؛ یکی از مهم‌ترین میدان‌های رشد و اثرگذاری است، زیرا تربیت انسانِ سالم و مؤمن، زیربنای پیشرفت جامعه است.
۱۴ خرداد، یادآور یک حقیقت کلیدی است: امام خمینی فقط یک رهبر نبود؛ او احیاگر یک نگاه تمدنی به انسان بود. و در این نگاه، زن ـ به‌ویژه مادر ـ ستون تربیت و سلامت روانی جامعه است. اگر امروز به دنبال جامعه‌ای مقاوم، مؤمن، پیش‌رونده و سالم هستیم، باید دوباره به همین اصل برگردیم: زن ریحانه است؛ و مادری، انسان‌سازی است؛ که آینده‌ی یک ملت را می سازد.

✍🏻زینب موذن
‌
#میراث_امام
‌
📍بسیج دانشکده روانشناسی و علوم تربیتی
🆔@psy_bsj_atu