"Evrilish" – bu bir kuni ertalab uyg’onib, o’zini tushunarsiz tarzda ulkan hashorotga aylanganiga guvoh bo’lgan Gregor Zamza haqidagi jo’ngina bir hikoya emas.

Kafkaning bu asari, tashqaridan mehrga o‘xshab ko‘ringan, ammo aslida manfaat tugashi bilan parchalanadigan munosabatlarning qorong'i yuziga chiroq tutadi.

Franz Kafka Gregor Zamzaning jismida yuz bergan evrilish orqali boshqa insonlarning ham “evrilishini”, ya’ni asl basharalarini ochib beradi.

Asardagi eng achinarli holat, Gregorning qo’ng’izga aylanib qolishi emas, eng achinarlisi, uning inson sifatidagi qadr-qimmati oyog’osti bo’lishidir.

Avvaliga unga achinganlar, ko’p vaqt o’tmay undan uyalishni, qo’rqishni va nihoyat, usiz hayot zahmatsizroq bo’lishini o’ylay boshlaydi. Gregorning xonasi asta-sekin qafasga o'xshab borarkan, aslida uning ruhi ham ko‘z o‘ngimizda chirishni boshlaydi. Gregor oilasi uchun tinmay ishlab pul topadi, oilasini boqadi, ularning kam-ko’stini qoplaydi. U ishlab pul topgan vaqtda hamma unga muhtoj bo'ladi. Lekin, u ishlamay qolgach mehrni, hurmatni va hatto o’z insoniy o'rnini ham yo‘qotadi. O’z oilasi undan yuz o’giradi. Kafka dahosi aynan shu yerda namoyon bo‘ladi: hikoyada tasvirlangan “kushanda” aslida Gregorning jismi emas, balki insonni insonga nisbatan tobora hissizlashtirib qo'yayotgan bir dunyodir.

Kitobni o’qir ekansiz, faqat Gregorga rahmingiz kelmaydi, qaysidir nuqtada o’z hayotingiz haqida ham qayg’urishga tushasiz. “Bir kuni men ham hech kimga keraksiz bo’lib qolsam nima qilaman?”, “Bu dunyoda meni chin dildan seva oladigan inson bormi?” kabi og’ir savollar ichida beixtiyor ko’mila boshlaydi bu kitobda inson. Ming afsuski, Kafkada bu savollarga javob yo’q. U bizni shunchaki o’z sukunatimiz qurshovida yolg’iz qoldiradi.

Aslida har birimizning ichimizda atrofdagilar tomonidan tushunilmaslikdan qo’rqadigan, boshqalarga og’ir yuk bo’lib qolishdan cho’chiydigan va bir kunmas bir kun unutilib ketishidan tashvishga tushadigan Gregor Zamza yashaydi.

Kafka esa inson ruhining ushbu nozik va og‘riqli kechinmalarini shunchalik sof va yalang‘och holda tasvirlaydiki, asarni yakunlagach, siz oddiy bir hikoya voqealari ichiga emas, balki butun inson borlig‘ining eng chuqur, eng nozik va ayni paytda eng qorong‘i qatlamlari haqida chuqur o‘y va mulohazalar ichiga g‘arq bo‘lasiz.

@pslog