پارلمان لبنان، ۳۰ سپتامبر ۲۰۲۲، کمتر از ۲ هفته پس از قتل مهسا امینی، جلسه رای‌گیری برای رئیس جمهور جدید. آراء ماخوذه: ۶۳ رای سفید، ۳۶ رای برای میشل معوض، چند رای پراکنده دیگر و یک رای هم به نام مهسا امینی!
این حرکت نمادین، تنها یکی از اپیزودهای داستان مهسا در جهان عرب است.
چهار سال از کشته‌شدن دختر ایران، مهسا امینی و جنبش مبارک زن زندگی آزادی می‌گذرد. حوادث این جنبش و پیامدهای دراز دامنش مانند دگرگونی چهره شهرها و عقب‌نشینی نسبی گروه‌های تندرو از سنگر حجاب را همه شاهد بوده‌ایم.
اما چند سوال مهم جالب در این‌جا مطرح است. آیا «واقعه مهسا» نمونه مشابهی در جهان عرب دارد؟ سپس این‌که: واکنش جهان عرب به این واقعه چه بود؟ و مبارزات مدنی زنان ایرانی چه بازتابی در کشورهای عربی داشت؟
بخش اول: واقعه مهسا بی‌مانند است!
صریح و سریع بگویم: چیزی مانند جنبش مهسا در جهان عرب رخ نداده. به دو علت:
اول این‌که حجاب در جوامع عرب با اکثریت قاطع مسلمان، مثل نوروز برای ایرانی‌هاست. ریشه فرهنگی خیلی عمیقی دارد و مخالفت گسترده‌ای میان عموم زنان با آن وجود ندارد. اما تحمیل قانونی حجاب اسلامی بر زنان ایرانی، تلاشی بوده برای به زور جا دادن ایران در میان کشورهای اسلامی، تا کشوری که سودای رهبری جهان اسلام را داشته، ویترین اسلامی هم داشته باشد.
در این کشورهای یکپارچه مسلمان‌تر مثل کشورهای خلیج و عراق، اساسا زن‌ها با حجاب خو گرفته‌اند و بیش از این‌که به حق مالکیت بر بدن بیندیشند، به گرفتن گواهینامه دل‌مشغول بوده‌اند. این را هم مدنظر داشته باشید که پوشش تابع اقلیم است و در اقلیمی با آفتاب سوزان و همیشگی، پوشش سراسری بدن یک ضرورت است.
علت دومی که جنبش مهسا در جهان عرب نمونه مشابهی ندارد این است که در کشورهای متکثرتر از لحاظ فرهنگی و مذهبی مانند لبنان و سوریه و مصر، اولا حجاب از دیرباز آزاد بوده و چالشی میان جامعه و دولت نبوده. دولت‌ها نیز مستقیما بر سر قدرت تقلا می‌کردند؛ نه دست‌وپا زدن برای ارضای عطش هویتی. از طرف دیگر تحمیل قانونی حجاب شرعی اساسا یک آرزوی اخوانی است و بسیاری از دولت‌های عربی دشمن اخوان المسلمین بودند.
شاید نزدیک‌ترین موارد به مهسا در جهان عرب این دو باشند:
۱: کشته‌شدن شیما صباغ در مصر در سال ۲۰۱۵ بود؛ که نیروهای ضد شورش در یک تظاهرات مسالمت‌آمیز علیه دولت، به او شلیک کردند و او در راه بیمارستان جان داد و بعدا پزشکی قانونی مصر گفت: گلوله‌ای که به شیما خورد چندان کشنده بود؛ شیما چون نحیف و ظریف بود کشته شد!
۲: مرگ بسیار مشکوک روانپزشک اهل بصره «بان زیاد طارق» در سال ۲۰۲۵ که علیرغم نشانه‌های واضح قتل، توسط پزشکی قانونی خودکشی اعلام شد. گویا قتلی ناموسی بوده که مقامات تصمیم گرفتند سرپوش بر آن بگذارند. اما در افکار عمومی عراق تا مدت‌ها محل بحث و جدل بود ولی به خشم و طغیان خیابانی منجر نشد. بعضی نویسندگان عرب، بان زیاد را مهسا امینیِ عراق دانستند؛ اما اصلا تشبیه دقیقی نیست.
بخش دوم: واکنش جهان عرب به ماجرای مهسا چه بود؟
لبنان، سوریه، عراق و تونس بیشترین کشورهایی بودند که در آنها تظاهراتی در حمایت از زنان ایرانی و جنبش مهسا شکل گرفت. کردهای شمال سوریه و شمال عراق و همچنین دیاسپورای کرد در بیروت، واضحا بخاطر کرد بودن مهسا واکنش دادند؛ اما در بیروت و بغداد و تونس تظاهرات دیگری هم از سوی فعالان حقوق زنان سازماندهی شد.
🔹در تجمع زنان در برابر موزه بیروت در سال ۲۰۲۲، عباس یزبک، روحانی شیعه مخالف جمهوری اسلامی، برای اعلام حمایت حاضر شد؛ اما تعدادی از زنان معترض با حضور او مخالفت کردند و گفتند مسئله آنها صرفاً مخالفت با جمهوری اسلامی نیست، بلکه اعتراض به اصل «سلطه دینی» بر بدن و زندگی زنان است. یزبک در نهایت تجمع را ترک کرد.
🔹در اکتبر ۲۰۲۲، ده‌ها نویسنده، روزنامه‌نگار، هنرمند و روشنفکر لبنانی بیانیه‌ای در حمایت از خیزش زنان ایرانی منتشر کردند. بین امضاکنندگان این بیانیه، نام چهره‌های فرهنگی هنری مهمی دیده می‌شود. مانند «هدی برکات» از مهم‌ترین رمان‌نویسان معاصر لبنان و برنده بوکر عربی؛ و «حنان الشیخ» از شناخته‌شده‌ترین نویسندگان زن عرب. این بیانیه، جنبش زنان ایران را ادامه مسیری می‌دانست که با انقلاب‌های بهار عربی آغاز شده بود و صراحتاً می‌گفت تجربه ایران می‌تواند بر لبنان و دیگر کشورهای عربی اثر بگذارد.
🔹همچنین در اکتبر ۲۰۲۲ آمال مثلوثی خواننده تونسی، در حمایت از زنان ایران، قطعه‌ای را با ملودی «سلطان قلب‌ها» اجرا کرد و به فارسی با زنان ایرانی سخن گفت.
🔹در ۳۰ سپتامبر ۲۰۲۲ گروهی از فعالان حقوق زنان و فمینیست‌های تونسی مقابل مرکز فرهنگی ایران در تونس تجمع کردند. شعارشان «تونسیات نساند الإيرانيات» بود. کارکنان سفارت ایران تلاش کردند با فرستادن شیرینی برای معترضان فضای تجمع را کنترل یا آرام کنند؛ معترضان شیرینی‌ها را نپذیرفتند. همچنین سفیر ایران خواستار دیدار با نائلة الزغلامی، رئیس انجمن زنان دموکرات تونس، شد؛ اما او نپذیرفت و سپس یک دسته از موهایش را به نشانه همراهی با زنان ایرانی برید.
بوقچی‌های گمراه‌کننده و مرتجعین کینه‌توز
از سوی دیگر، واکنش‌های منفی ضد جنبش مهسا کم نبودند. بعضی شخصیت‌ها و رسانه‌های عربی که خط و ربطشان معلوم آشکار است، شروع به تکرار روایت حکومتی از ماجرای مهسا کردند و جنبش زنان ایرانی را توطئه آمریکایی/صهیونی خواندند.
بسیاری از مردم عادی در جهان عرب که این روایت‌ها را می‌پذیرفتند کسانی بودند که چه همسو با حکومت ایران چه نا همسو، وضعیت زن ایرانی برایشان شوکه‌کننده و ناخوشایند است. بسیاری از شهروندان و حکومت‌های عربی دوست ندارند الگوی پوشش زن ایرانی و ایده «مالکیت بر بدن» به جوامع عربی سرایت کند.
مسلمانان متعصب اعم از شیعه و سنی، با دیدن زن ایرانی سکته می‌کنند. گاهی در سوشال مدیا افرادی که حتی خودشان را روشنفکر و منتقد فرهنگی و سیاسی می‌پندارند، زن ایرانی را که نمی‌خواهد در این شرایط ایران بچه‌دار شود، متهم به بی‌بندوباری جنسی می‌کنند.
برای این گروه‌ها (که از قضا عمدتا از عراق و کشورهای خلیج هستند!) آزادی اجتماعی چنان بی‌معنا و غریبه است، که دیگر حقوق زنان ایرانی مانند حق رانندگی و رای‌دادن و خیابان رفتن را نشانه‌ای بر وجود آزادی بیش از حد در ایران می‌دانند و نتیجه می‌گیرند که جنبش زنان ایرانی حتما یک توطئه خارجی بوده است.
بررسی واکنش جهان عرب به جنبش مهسا، یکی از بهترین راه‌ها برای فهم سطح توسعه‌یافتگی انسانی در این جوامع است.
این یادداشت تحقیقی برای گرامیداشت چهارمین سالگرد جنبش مبارک #زن_زندگی_آزادی و طبق مشاهدات و تحقیقات محدود خودم تهیه شده. جامع نیست؛ اما سعی شده دورنمایی نسبتا شفاف باشد.
#مصر #بغداد #بيروت #تونس #سوريه
#آمال_مثلوثي #هدى_بركات #حنان_الشيخ #نائلة_الزغلامي
#مهسا_اميني #شيماء_الصباغ #بان_زياد
@arabian_nights_101