گرز بهرام
این نقش‌برجسته در تنگ چوگان شهر بیشاپور کازرون واقع شده است و به بهرام دوم، شاه ساسانی، در سدهٔ سوم میلادی نسبت داده می‌شود. در سمت چپ، شاه با تاج ویژهٔ بال‌دارش بر اسب نشسته و در سمت راست، گروهی با پوشاک عربی همراه با اسب و شتر یک‌کوهانه (مهم‌ترین نشانهٔ ارتباط آنان با نواحی عربی) دیده می‌شوند. این اثر را میتوان با احتیاط به‌عنوان دیدار شاه با هیئتی شش‌نفره یاد کرد که حیوانات را شاید به‌عنوان خراج آورده‌اند ولی زمینهٔ تاریخی دقیق اثر معلوم نیست. عنوان رایجِ پیروزی بهرام بر اعراب معنای سیاسی اثر را می رساند. در اینجا نه پیکر کشته‌ای می‌بینیم، نه اسیر دست‌بسته و نه شاهی که دشمن را زیر سم اسب افکنده باشد. اسب پای پیشین را بلند کرده، اما حرکتش تند و جنگی نیست. این حالت بیشتر یادآور حرکت کنترل‌شدهٔ اسب در یک نمایش رسمی است.
ترکیب این نقش برجسته از سه بخش بسیار حساب‌شده تشکیل شده است. شاه و اسب در سمت چپ، سردار یا بزرگ‌زادهٔ ایرانی در میانه، هیئت و حیوانات در سمت راست، بهرام از دیگران فاصله دارد. همین فضای نسبتاً باز پیرامون او، شکلی از حریم شاهانه می‌سازد.
حرکت نگاه از تاج بلند بهرام آغاز می‌شود، از صورت و بازوی او به سر اسب می‌رسد، سپس از فضای میانی به چهرهٔ سردار منتقل می‌شود و سرانجام در امتداد ردیف سرهای انسان‌ها و حیوانات بالا می‌رود. در سمت راست، سر شترها، اسب و افراد در چند ارتفاع قرار گرفته‌اند. پس بدون آنکه حجّار مجبور باشد همهٔ بدن‌ها را نمایش دهد، احساس یک هیئت پرشمار را پدید می‌آورد. جهت همهٔ حرکت‌ها نیز به سوی شاه است. پیکرهٔ ایستادهٔ میانی رو به شاه دارد. سر اسب میانی رو به شاه دارد. صف افراد به جانب چپ متمایل شده است و این جریان ترکیب را به سوی بهرام بازمی‌گردانند. پس شاه اگرچه در کنارهٔ صحنه قرار دارد، از نظر معنایی مرکز واقعی اثر است. قدرت این نقش‌برجسته در نمایش خشونت نیست، بلکه در نمایش اقتدار بدون نیاز به خشونت است.
خط عمیق و ویرانگر افقی که تقریباً از میانهٔ تمام صحنه گذشته، بخش بزرگی از دست‌ها، تنهٔ حیوانات و ارتباط طبیعی پیکره‌ها را از میان برده است. این آسیب حاصل آبراهه‌ای است که از روی نقش گذشته است.
@PersianPaintings