خون، آوار و تناقض در مسئولیت جان غیرنظامیان

✍ پیمان سلامتی

استاد پزشکی اجتماعی دانشگاه علوم پزشکی تهران

بمباران دوباره‌ی قشم در روز جاری، زخمِ بازِ فاجعه و رنج جنوب کشور در ماه‌های اخیر را با تلخی تمام تازه کرد.

هنوز فراموش نکرده‌ایم که فرود موشک بر سقف یک خانه مسکونی، جان اعضای یک خانواده را گرفت و تصاویر ویرانی و جان‌باختن کودکان بی‌دفاع زیر آوار، وجدان جامعه را لرزاند.

💠 تماشای این تصاویر، تنها ثبت یک حادثه نیست؛ سند عریانِ بی‌دفاعی انسان‌هایی است که در میان آتشِ منازعات گم شده‌اند.

در همین زمان، رئیس‌جمهور گفته است: «مردم ایران هزینه سنگینی برای این تجاوزات پرداخته‌اند. زنان و مردان، کودکان و غیرنظامیان جان خود را از دست داده‌اند ... این وقایع یادآور مسئولیت سنگین جامعه بین‌المللی در قبال حمایت از غیرنظامیان است.»

💠 این سخنان، واقعیتِ تلخ رنج تحمیل‌شده بر جامعه را به‌درستی بازتاب می‌دهد؛ اما این تنها یک سوی ماجراست.

برای دیدن سوی دیگر، باید به یکی از بنیادی‌ترین اصول اخلاق سیاسی و سلامت اجتماعی بازگردیم:
مسئولیت دولت در قبال حفظ جان شهروندان

💠 نقض قرارداد اجتماعی؛ اولویت حیات بر قمار ژئوپلیتیک

یکی از بنیادی‌ترین کارکردهای دولت در نظریه‌ی «قرارداد اجتماعی»، تأمین امنیت و حفاظت از جان شهروندان است.

دولتی که از شهروندان انتظار تبعیت از قانون، پرداخت مالیات و پذیرش اقتدار سیاسی دارد، متقابلاً مسئول تأمین امنیت و حفاظت از زندگی آنان نیز هست.

💠 بر همین اساس، هیچ استراتژی نظامی، هیچ «عمق راهبردی» و هیچ ملاحظه‌ی ژئوپلیتیکی نباید به قیمت قرار دادن جان شهروندان در معرض خطری باشد که می‌توان از آن پیشگیری کرد.

هنگامی که تصمیمات یک ساختار سیاسی، کشور را در معرض چرخه‌ای از تنش و درگیری قرار می‌دهد و این چرخه سرانجام خانه و جان شهروندان را تهدید می‌کند، نمی‌توان مسئولیت حفاظت از مردم را صرفاً به «جامعه بین‌المللی» واگذار کرد.

💠 تناقض در بازتولید «رنج نامتقارن»

جناب آقای رئیس‌جمهور، نقد بنیادینی که در اینجا متوجه عملکرد دولت شماست، نه انکار تجاوز و نه تبرئه مهاجم؛ بلکه توجه به مسئولیتی است که در داخل کشور بر عهده تصمیم‌گیرندگان قرار دارد.

نمی‌توان در پشت تریبون‌ها از مظلومیت غیرنظامیان سخن گفت، اما همزمان تصمیماتی اتخاذ کرد که می‌تواند کشور را در معرض تشدید تنش و پاسخ‌های نظامی قرار دهد.

💠 اگر چنین اقداماتی به گسترش چرخه‌ی تقابل کمک کند و پیامد آن بر سر خانه و زندگی مردم فرود آید، باید درباره‌ی مسئولیت تصمیم‌گیرندگان نیز صریح سخن گفت.

این البته به معنای نادیده گرفتن مسئولیت مهاجم نیست.

💠 حمله به غیرنظامیان، حتی اگر در پاسخ به اقدام نظامی دیگری صورت گرفته باشد، مسئولیت اخلاقی و حقوقی مهاجم را از میان نمی‌برد، همان‌گونه که نقد تصمیمات داخلی که می‌تواند مردم را در معرض خطر قرار دهد، به معنای توجیه حمله خارجی نیست.

💠 مسئله دقیقاً همین‌جاست:

مردم نباید هزینه‌ی نامتقارن تصمیماتی را بپردازند که در شکل‌گیری آنها نقشی نداشته‌اند.

💠 تقلیل شهروندان به «حیات برهنه»

از منظر اخلاق زیستی، حفظ جان انسان‌ها باید یکی از خطوط قرمز هر نظام سیاسی باشد.

هنگامی که شهروندان در وضعیتی قرار می‌گیرند که امنیت، حقوق و کرامت آنان در برابر منطق قدرت و جنگ بی‌پناه می‌شود، می‌توان این وضعیت را با مفهومی در پزشکی اجتماعی تحت عنوان «حیات برهنه» توضیح داد.

💠 «حیات برهنه»؛ به وضعیتی اشاره دارد که در آن، انسان از جایگاه سیاسی و حقوقیِ محافظت‌کننده‌اش جدا می‌شود و زندگی او به شکلی عریان در معرض قدرت و خشونت قرار می‌گیرد.

شهروندی که در چنین وضعیتی قرار می‌گیرد، دیگر نه صاحبِ حق، بلکه صرفاً انسانی است که باید تلاش کند زنده بماند؛ انسانی که ممکن است زیر آوار بماند، خانه‌اش ویران شود یا کودک خود را از دست بدهد، بی‌آنکه در تصمیمی که او را به این وضعیت رسانده، نقشی داشته باشد.
 
💠 جان کلام آنکه، محکومیت حمله به غیرنظامیان و مطالبه‌ی مسئولیت از مهاجمان، نباید ما را از پرسش درباره‌ی مسئولیت خودِ حاکمیت در حفاظت از شهروندان غافل کند.

همان‌طور که عادی‌سازی حمله به غیرنظامیان از سوی مهاجمان خارجی محکوم است، عادی‌سازی سیاست‌هایی که می‌تواند شهروندان را در معرض چنین رنجی قرار دهد نیز قابل دفاع نیست.

💠 «من با دو چشم مات خودم دیدم
که کودکی ز ترس خطر تند می‌دوید
اما سری نداشت
لختی دگر به روی زمین غلتید
و ساعتی دگر
مردی خمیده پشت و شتابان
سر را به ترک‌بند دوچرخه
سوی مزار کودک خود می‌برد
چیزی درون سینه او کم بود...»

💠 شعر از شادروان قیصر امین‌پور
 
با استفاده از لینک زیر 👇 ما را دنبال کنید:

🌐 http://t.me/PaymanSalamati