راه نجات از قلب جامعه می‌گذرد

✍️ پیمان سلامتی

استاد پزشکی اجتماعی دانشگاه علوم پزشکی تهران

💠 طی نگارش و انتشار یادداشت‌های اخیرم، تعدادی از دوستان، با اشاره به پیچیدگی بحران‌های موجود، پرسشی اساسی مطرح کرده‌اند:

«راهکار عملی برای بهبود وضعیت فعلی جامعه و خروج از این انسدادها چیست؟»

💠 شاید یکی از مهم‌ترین پاسخ‌ها را باید در خود جامعه جست‌وجو کرد:

تقویت جامعه مدنی و تشکل‌های مستقل.

💠 ۲۲ مرداد، «روز تشکل‌ها و مشارکت‌های اجتماعی»، فرصتی است تا این ظرفیت را از سه زاویه ببینیم:

تاریخ توسعه، مفهوم عاملیت جمعی و یک تجربه عینی از کنشگری مدنی.

💠 نخست؛ راه باریک آزادی و راز توسعه:

در قرن نوزدهم، الکسی دو توکویل، اندیشمند فرانسوی، برای درک علت پیشرفت چشمگیر و سریع آمریکا به این کشور سفر کرد.

به اعتقاد وی این جهش ناشی از نقش انجمن‌های داوطلبانه بود.

شهروندان برای حل بسیاری از مسائل عمومی، منتظر نمی‌ماندند؛ بلکه برای هدفی مشترک گرد هم می‌آمدند و انجمن تشکیل می‌دادند.

💠 بیش از یک قرن بعد، دارون عجم‌اوغلو و جیمز رابینسون در کتاب راه باریک آزادی همین رابطه میان قدرت حکومت و قدرت جامعه را در قالب مفهوم «دالان باریک» توضیح دادند؛ مسیری که در آن جامعه توانمند است و می‌تواند قدرت را پاسخ‌گو کند.

💠 جامعه مدنی با حکومت یکی نیست.

جامعه مدنی زمانی معنا دارد که مستقل بماند؛ مطالبه کند، نقد کند، نظارت کند و در صورت لزوم در برابر سیاست‌های نادرست بایستد.

💠 دوم؛ عاملیت جمعی؛ وقتی جامعه دوباره به توان خود باور می‌کند:

یکی از مهم‌ترین چیزهایی که در بحران‌های طولانی از دست می‌رود، چیزی است که در آمارها به‌سادگی دیده نمی‌شود:

اعتماد به توان تغییر.

💠 جامعه‌ای که شهروندانش احساس کنند هیچ نقشی در سرنوشت خود ندارند، به‌تدریج گرفتار انفعال می‌شود.

اما وقتی انسان‌ها برای حل مسئله‌ای واقعی کنار هم قرار می‌گیرند و نتیجه‌ای هرچند کوچک به دست می‌آورند، تجربه‌ای مهم شکل می‌گیرد:

«ما می‌توانیم.»

💠 این همان چیزی است که در علوم اجتماعی از آن با مفهوم عاملیت جمعی (Collective Agency) یاد می‌شود؛ توانایی تبدیل نگرانی و نارضایتی پراکنده به کنش سازمان‌یافته.

💠 از این منظر، هر سمن و انجمن مدنی می‌تواند مدرسه‌ای برای تمرین مسئولیت‌پذیری، همکاری و بازگشت اعتماد به توان جامعه باشد.

💠 سوم؛ معجزه پافشاری؛ یک تجربه شخصی:

به‌عنوان رئیس هیئت‌مدیره سازمان مردم‌نهاد «حرکت؛ حامیان راه‌های ایمن و کاهش تصادفات»، این ظرفیت را به‌صورت عینی تجربه کرده‌ام.

💠 سال گذشته، در پیگیری یکی از مطالبات مسکوت‌مانده درباره صدور گواهینامه موتورسیکلت برای بانوان، با حضور ذی‌نفعان و ذی‌نقشان، نشست هم‌اندیشی برگزار کردیم.

مسئله‌ای که برای بسیاری پیچیده و حتی ناممکن به نظر می‌رسید، با ارائه دیدگاه کارشناسی، پیگیری و تبدیل یک مطالبه پراکنده به مسئله‌ای مشخص، در نهایت به تصویب مصوبه‌ای راهگشا در هیئت وزیران انجامید و امروز شاهد اجرایی شدن گام‌به‌گام آن هستیم.

💠 این تجربه برای ما یک درس مهم داشت:

کنشگری مدنی مؤثر نه به معنای تقابل دائمی با قدرت است و نه وابستگی به آن.

جامعه مدنی باید مستقل بماند و بر اساس منافع عمومی تصمیم بگیرد که کجا مطالبه کند، کجا نقد کند و کجا برای حل یک مسئله مشخص وارد گفت‌وگو شود.

💠 آنچه اهمیت دارد، حل مسئله و دفاع از منافع عمومی است و نه خدمت به یک قدرت.

💠 جان کلام بازگردیم به پرسش ابتدایی:

راهکار چیست؟

💠 شاید نخستین گام، کنار گذاشتن این تصور باشد که برای تغییر شرایط همیشه باید منتظر یک منجی بزرگ بمانیم.

توسعه و سلامت یک ملت فقط در تصمیم‌های رسمی ساخته نمی‌شود؛ بخش مهمی از آن در انجمن‌ها، سمن‌ها، گروه‌های داوطلبانه و شبکه‌های حرفه‌ای شکل می‌گیرد.

💠 قرار نیست تشکل مدنی جهان را نجات دهد، اما شاید بتواند یک کودک را حمایت کند، یک جاده را ایمن‌تر کند، یک بیمار را تنها نگذارد یا یک سیاست نادرست را به چالش بکشد.

تغییرهای بزرگ، گاهی از همین کنش‌های کوچک اما مستمر آغاز می‌شوند.

💠 مولانا چه زیبا گفته است:

«تو مگو همه به جنگند و ز صلح من چه آید
تو یکی نه‌ای هزاری، تو چراغ خود برافروز»

💠 در برابر تاریکی بحران‌ها، لازم نیست منتظر یک چراغ جادو بمانیم.

هزاران چراغ کوچک جامعه مدنی می‌توانند مسیر را روشن کنند.

💠 راه نجات شاید از جایی آغاز شود که به جای پرسیدن «دیگران چه خواهند کرد؟»، بپرسیم:

«من، همراه با دیگران، چه می‌توانم انجام دهم؟»

💠 راه توسعه و سلامت از قلب جامعه می‌گذرد؛ و گاهی یک ملت، درست از همان جایی دوباره به حرکت درمی‌آید که شهروندانش تصمیم می‌گیرند چراغ خود را روشن کنند.

💠 با استفاده از لینک زیر 👇ما را دنبال کنید.

🌐https://t.me/PaymanSalamati