філалабайкі беларускія

#alala_байка
#alala_слова
У мінулай байцы згадвалася другая палаталізацыя. Увогуле славянская лінгвістыка разглядае тры палаталізацыі: першую, другую і трэцюю. Як думаеце, якая адбылася апошняй?

Правільны адказ: мы не ведаем.

***

Калі вы паспрабуеце параўнаць вымаўленне, напрыклад, цвёрдага гука /l/ і мяккага /l'/, вы можаце адчуць, як на /l'/ уздымаецца сярэдняя частка языка. А паспрабуйце /t/ і /t'/, /n/ і /n'/, /s/ і /s'/ — тое самае, на мяккім гуку язык датыкаецца да цвёрдага паднябення. Па-лацінску паднябенне завецца palatum, таму мяккія зычныя называюць палаталізаванымі.

Тут вы маглі б падумаць, што тры палаталізацыі — гэта працэсы змякчэння, калі, напрыклад, /l/ пераходзіла ў /l'/. Думка лагічная, але няправільная.

***

Палаталізаваныя зычныя не варта блытаць з палатальнымі.

Розніца ў тым, што ў палатальных зычных месца сутыкнення языка і паднябення — асноўная крыніца гука. У беларускай мове палатальным з'яўляецца /j/.

У палаталізаваных зычных пад'ём сярэдняй часткі языка да паднябення толькі дадае другасную артыкуляцыю. Напрыклад, /s'/ застаецца свісцячым гукам, які ўтвораны плынню паветра паміж кончыкам языка і верхняй лініяй дзясен, але да артыкуляцыі дапасоўваецца пад'ём сярэдняй часткі языка.

***

Першай палаталізацыяй называецца фанетычная змена, калі зычныя /g/, /k/, /x/ перад галоснымі пярэдняга раду перайшлі ў мяккія /ž'/, /č'/, /š'/. Пазней, ужо ў беларускай мове, гэтыя шыпячыя гукі зацвярдзелі.

Галосныя пярэдняга раду — гэта тыя, пры вымаўленні якіх язык аказваецца наперадзе, бліжэй да зубоў. У часы першай палаталізацыі праславянская мова мела з такіх гукаў доўгія /ī/, /ē/ і кароткія /ĭ/, /ĕ/.

Напрыклад, у праславянскай мове ўжываўся суфікс *-ĭka для ўтварэння дымінутываў, то-бок слоў з памяншальным значэннем: *muxa — *muxĭka, *rǫka — *rǫkĭka, *noga — *nogĭka. Пасля палаталізацыі атрымаліся *mušĭka, *rǫčĭka, *nožĭka, якія далі сучасныя мушка, ручка, ножка.

Беларускае шлем роднаснае англійскаму helmet; жанчына аднакарэнная грэчаскаму γυνή, як у слове гінекалогія; жарало і горла — гэта адно і тое ж; квадрат і чатыры маюць агульнага продка. Яшчэ ад першай палаталізацыі засталіся такія чаргаванні, як бог і божа, магу і можаш, крок і крочыць, ток і абясточыць.

Цікава, што першая палаталізацыя адбывалася якіх 1500 год таму, але праз аналогіі ўплывае і на сучасную мову: калі вы захочаце ўтварыць дзеяслоў ад слова ТыкТок, у вас хутчэй за ўсё атрымаецца ТыкТочыць.

***

Другой палаталізацыяй называецца фанетычная змена, калі зычныя /g/, /k/, /x/ перад галоснымі пярэдняга раду перайшлі ў мяккія /dz'/ і /z'/, /c'/, /s'/ і /š'/.

Праніклівы чытач можа спытаць: адкуль узяліся спалучэнні зычных /g/, /k/, /x/ і галосных пярэдняга раду, калі яны ўсе перайшлі ў іншыя гукі падчас першай палаталізацыі. Справа ў тым, што паміж першай і другой палаталізацыямі адбылася яшчэ адна фанетычная змена, падчас якой дыфтонгі — галосныя з двух кампанентаў — змяніліся ў простыя галосныя.

Напрыклад, давальны склон слова *rǫka — *rǫkai пасля манафтангізацыі дыфтонгаў перайшоў у *rǫkě. Гэтае /ě/ — таксама галосны пярэдняга раду, які потым на пісьме перадавалі літарай ѣ. Адпаведна, *noga і *muxa ў давальным былі *nogai і *muxai, а потым сталі *nogě і *muxě. І вось, зноўку спалучэнні /gě/, /kě/, /xě/ — наперакор усім намаганням першай палаталізацыі. Другая палаталізацыя змяніла зычны, і цяпер маем у давальным склоне руцэ, назе, мусе.

Вынік: чаргаванні рука — ручка, муха — мушка старэйшыя за чаргаванні рука — руцэ, муха — мусе!

***

Трэцяя палаталізацыя таксама пра тое, што /g/, /k/, /x/ змяняліся ў мяккія /dz'/ і /z'/, /c'/, /s'/ і /š'/. Але яна была прагрэсіўнай — зычныя палаталізаваліся, калі галосныя /ь/, /i/, /ę/ ці мяккі складовы /r̩'/ стаялі перад імі.

То-бок падчас трэцяй палаталізацыі папярэдні галосны ўплываў на наступны зычны. Гэта рэдкая з'ява ў славянскіх мовах, значна часцей адбываюцца рэгрэсіўныя працэсы, калі наступны гук уплывае на папярэдні, як гэта было ў першай і другой палаталізацыях. Так, у сучаснай беларускай мове сшытак вымаўляецца [шш]ытак, мыешся — мые[сс']я, зубкі — зу[п]кі, а касьба — ка[з']ба. Ва ўсіх гэтых прыкладах адбываецца рэгрэсіўная асіміляцыя: наступны зычны перадае папярэдняму сваю якасць: ці то шыпячасць, ці то свісцячасць, ці то глухасць, ці то звонкасць.

Трэцяя палаталізацыя — пытанне таямнічае. Па розных прыкідках, яна магла прайсці ці то да першай палаталізацыі, ці паміж першай і другой, ці адначасова з другой, ці пасля другой. Як яна дзейнічала, таксама незразумела, бо назіраецца шмат непаслядоўнасцяў. Так, вядома, што яна адбывалася толькі калі пасля зычнага стаялі /a/. І можа быць яшчэ /o/. Але і тут — дзесьці здарылася, а дзесьці не.

* беларускае лік у сэнсе «твар» роднаснае балгарскаму лице і рускаму лицо;
* аўца калісьці была *ovĭka;
* германскае запазычанне *kuningaz, роднаснае англійскаму king і беларускаму конунг, пасля фанетычных змен атрымала форму *kъnęgь. Менавіта гэтае слова не мусіла трапіць пад дзеянне палаталізацыі. Але ва ўскосных склонах сустракаліся формы, якія адпавядалі ўмовам палаталізацыі, і ў іх з'явіўся зычны /dz'/. Па аналогіі і астатнія формы прынялі форму з /dz'/, які потым спрасціўся у /z'/: князь. У жаночым родзе ўмоў для палаталізацыі не сустракалася, таму засталася княгіня.

#alala_каляндар
20 верасня 1989 года памерла Клаўдзія Плотнікава-Анджыгатава, апошняя носьбітка камасінскай мовы.

Камасінцы жылі ў Сібіры, трохі на поўдзень ад Краснаярска, а іх мова адносілася да самадыйскіх моў — была роднасная энецкай, нянецкай і селькупскім. Больш далёкімі сваякамі камасінскай мовы лічацца фінская і эстонская. Камасінскае джага («рака»), напрыклад, роднаснае фінскаму joki і эстонскаму jõgi. А кхола («рыба») — фінскаму і эстонскаму kala.

Весткі пра камасінскую мову з'явіліся ў першай палове XVIII стагоддзя.
* Даніэль Готліб Месершміт, які па запрашэнні Пятра I накіраваўся ў Сібір у навуковую экспедыцыю, запісаў у сваіх нататках 34 словы «абаканскай» мовы. Высветлілася, што насамрэч гэта былі 12 лічэбнікаў камасінскай мовы і яшчэ 22 словы з суседняй маторскай мовы.
* Падчас «другой камчацкай экспедыцыі» Герард Фрыдрых Мілер зрабіў шмат этнаграфічных запісаў пра жыццё сібірскіх народаў, у тым ліку татарска-арынска-камасінска-бурацка-коцка-лацінскі слоўнік. Коцкая і арынская — яшчэ дзве сібірскія мовы, не роднасныя камасінскай, якія зніклі ў XVIII–XIX стагоддзях. Слоўнік Мілера змяшчаў 256 камасінскіх слоў.
* Таксама нататкі пра камасінскую мову зрабіў Васіль Тацішчаў — каля 400 слоў, праўда, не ўсе з іх добра чытаюцца праз мудрагелісты почырк.

У XIX стагоддзі з камасінцамі два тыдні пражыў Маціяс Кастрэн, вядомы даследчык уральскіх моў і фальклору. Ён пакінуў нарысы па лексіцы і граматыцы двух дыялектаў камасінскай мовы, якія ўмоўна называюцца I і II ляснымі камасінскімі дыялектамі.

У сярэдзіне XIX стагоддзя колькасць камасінцаў складала ўсяго каля 130 чалавек. Праўда, роднасныя ім народы, тыя ж маторы — носьбіты маторскай мовы, — у тыя часы ўжо былі асіміляваныя цюркскім насельніцтвам. Так, паводле звестак Маціяса Кастрэна, апошняя носьбітка маторскай мовы памерла ў 1839 годзе. Камасінцы ж захаваліся: яны качавалі, пасвілі аленяў, палявалі і лавілі рыбу, падтрымлівалі культурныя сувязі з навакольнымі рускімі паселішчамі, якія пачалі тут з'яўляцца. Напрыканцы XIX стагоддзя камасінцы перажылі мор аленяў і вырашылі асесці ў сяле Абалакава.

У 1914 годзе ў Абалакава завітаў фінскі даследчык Кай Донэр, які пакінуў не толькі слоўнік і граматыку камасінскай мовы, але і фотаздымкі камасінцаў. Яшчэ праз дзесяць гадоў з камасінцамі сустрэўся арнітолаг Аркадзь Тугарынаў. Ён адзначыў, што ўжо тады нешта памяталі па-камасінску толькі асобныя старыя.

Экспедыцыя ў сяло Абалакава, якая адбылася ў 1963 годзе, не чакала заспець жывой камасінскую мову. Але раптам высветлілася, што сямідзесяцігадовая жанчына Клаўдзія Захараўна Плотнікава-Анджыгатава крыху валодае камасінскай мовай, хаця і не карысталася ёй дваццаць гадоў. Між іншым, высветлілася, што Клаўдзія Анджыгатава разам з бацькамі была інфарматаркай Кая Донэра, то-бок больш за паўстагоддзя ўдзельнічала ў даследаваннях камасінскай мовы. Пасля адкрыцця 1963 года шэраг экспедыцый дазволіў назбіраць больш інфармацыі, у тым ліку аўдыёматэрыялы.

А ў 1970 годзе пабачыў свет эстонскі фільм Veelinnurahvas («Народ вадаплаўнай птушкі»), прысвечаны культуры фіна-ўгорскіх і самадыйскіх народаў. Дарэчы, рэжысёрам фільма быў Ленарт Меры. Пасля распаду СССР ён стаў прэзідэнтам незалежнай Эстоніі. Першая асоба, якая з'яўляецца ў стужцы, — Клаўдзія Захараўна Плотнікава-Анджыгатава. Яна распавядае гісторыю з дзяцінства на камасінскай мове.

Фільм можна пабачыць на YouTube: тут — па-эстонску, а тут — па-руску. Камасінская гучыць прыкладна з 0:40.

#alala_байка
У вялікай байцы пра пошукі праўдзівай беларускай мовы Філалош зноўку прыйшоў да высновы, што ні праўдзівай беларускай мовы, ні беларускай мовы ўвогуле, ні аніякай іншай мовы свету аб'ектыўна не існуе. Ёсць толькі дыялекты, гаворкі, ідыялекты, а таксама сукупнасці іх адметных рыс, якія адвольна абвяшчаюцца асобнымі мовамі — па прычынах хутчэй палітычных, чым лінгвістычных.

Аб'ектыўна вызначыць мяжу паміж, напрыклад, беларускай і ўкраінскай мовамі немагчыма: нават калі абраць нейкую характарыстыку як вырашальную, яна не зменіцца імгненна паміж «апошняй беларускай» і «першай украінскай» вёскамі, а будзе заставацца ў пераходным стане на значнай тэрыторыі. А калі б гісторыя склалася інакш і паміж Беларуссю і Украінай узнікла незалежная Палеская дзяржава, палескія гаворкі беларускай (ці ўкраінскай?) мовы ўвогуле сталі б асобнай палескай мовай — нацыянальнай мовай палескага народу.

І калі сучасныя мовы — гэта такія тэрміны-парасоны для недакладна вызначанага мноства дыялектаў і ідыялектаў, то, вядома, рэканструяваных моў-продкаў гэта таксама датычыцца. Не было ўсеагульнай аднолькавай праіндаеўрапейскай мовы — былі праіндаеўрапейскія дыялекты, якія патроху адыходзілі адзін ад аднаго. Не было аднолькавай праславянскай мовы, не было адзінай усходнеславянскай мовы...

***

Уяўленне пра генеалагічнае дрэва моў, дзе ад мовы-продка адыходзяць мовы-нашчадкі, развівалася ў XIX стагоддзі пад уплывам дарвінскай тэорыі аб паходжанні відаў. Яно зручна тлумачыла падабенства моў, а таксама дазваляла «пабачыць» зараджэнне ўласнай нацыі дзесьці ў глыбіні стагоддзяў — што было вельмі карысна падчас росквіту нацыяналізмаў. Згодна з тэорыяй генеалагічнага дрэва, носьбіты агульнай прамовы разбіваліся на групы, разыходзіліся па свеце і накоплівалі змены ва ўласным маўленні, так што праз некаторы час узаемаразуменне рабілася вельмі складаным. Тэорыя дазваляла праводзіць рэканструкцыі старажытных моў: агульныя характарыстыкі моў-нашчадкаў былі ўласцівыя і мове-продку, а вось усе адрозненні з'яўляліся ўжо ў часы раздробленасці. Калі нейкая з'ява сустракаецца ў некалькіх мовах-нашчадках — то, напэўна, продкі носьбітаў менавіта гэтых моў яшчэ некаторы час суіснавалі перад тым, як разышліся канчаткова.

Насамрэч гэтая мадэль добра апісвае выпадкі, калі носьбіты пра-мовы раз'ехаліся па далёкіх астравах і сапраўды больш не ўзаемадзейнічалі паміж сабой. Ну, то-бок былі ісландцамі. Але моўная гісторыя астатняй Еўропы зусім не такая: народы заўсёды жылі на сумежных тэрыторыях, кантактавалі паміж сабою, а іх гаворкі ўплывалі адна на другую.

Тут варта звярнуць увагу на іншую тэорыю моўных змен — хвалевую. Яна кажа, што лінгвістычная інавацыя ўзнікае ў канкрэтным месцы, а потым праз перайманне падчас кантактаў трапляе ў суседнія гаворкі — падобна таму, як колы хваль разыходзяцца па вадзе ад кінутага каменя. Распаўсюд кожнай змены ніяк не абмежаваны роднасцю дыялектаў: ён можа закрануць шэраг генеалагічна далёкіх дыялектаў, але адбыцца толькі ў частцы блізкароднасных гаворак.

Вось на Балканскім паўвостраве вылучаюць Балканскі моўны саюз — сукупнасць моў, якія належаць да розных галін індаеўрапейскай моўнай сям'і, але выпрацавалі агульныя рысы. Прыклад такой рысы — азначальны артыкль пасля назоўніка. Ён з'явіўся ў балгарскай і македонскай мовах, хаця ў іншых славянскіх артыкляў няма ўвогуле; ён з'явіўся ў румынскай мове, хаця ў іншых раманскіх мовах артыклі стаяць перад словам; ёсць ён і ў албанскай мове.

А ў славянскіх мовах адбылася метатэза плаўных — вельмі характэрная змена, якая адасабляе іх ад іншых індаеўрапейскіх галін. Згодна з тэорыяй генеалагічнага дрэва варта было б чакаць, што славянская мова распалася на ўсходнюю, заходнюю і паўднёвую, і ў кожнай з іх метатэза адбылася па-свойму. Але насамрэч сітуацыя больш заблытаная, і межы паміж рознымі рэалізацыямі метатэзы не супадаюць з межамі груп славянскіх моў:
* усходнеславянскі варыянт горад з поўнагалоссем сапраўды ўласцівы толькі ўсходнеславянскім мовам;
* царкоўнаславянскі варыянт град рэалізаваўся ў паўднёваславянскіх мовах, а таксама ў чэшскай і славацкай;
* польскі варыянт gród — толькі ў польскай і лужыцкіх мовах;
* у кашубскай на поўначы Польшчы і ў зніклай палабскай на паўднёвым усходзе Германіі спалучэнне /or/ паміж двума зычнымі ўвогуле не трапіла пад дзеянне метатэзы: засталіся gard і gord.

Нарэшце, прыклад з усходнеславянскіх моў. Другая палаталізацыя — фанетычная з'ява, якая ахапіла ўсе славянскія мовы. Яе сутнасць у змякчэнні заднеязычных зычных у мяккія свісцячыя і шыпячыя перад галоснымі /e/ і /i/: гук /k/ перайшоў у /c'/, /g/ — у /dz'/ і потым у большасці моў у /z'/, /x/ — у /s'/ і /š'/. Праз гэтую змену ў беларускай мове ўзніклі чаргаванні рука — руцэ, нага — назе і саха — сасе. Тое самае і ва ўкраінскай: руці, нозі, сосі. І так паўсюль: кашубскае rãka — rãce, чэшскае ruka — ruce, харвацкае ruka — ruci. А вось у старажытнанаўгародскім дыялекце другая палаталізацыя нейкім чынам не адбылася. Там захоўваліся формы рукѣ, ногѣ, сохѣ. І можа быць, гэты дыялект паўплываў на сучасную літаратурную рускую мову, дзе чаргаванне ў давальным і месным склоне знікла (руке, ноге, сохе), хаця калісьці было не так: «трубка желѣзна въ руцѣ, а въ другои руцѣ стрѣлка желѣзна». То-бок, паўночная частка ўсходнеславянскіх гаворак жыла нейкім уласным жыццём і пазбегла агульнаславянскага фанетычнага працэсу.

Кожная такая змена, чый арэал не супадае з мяжой рэканструяванай прамовы-продка, — напамін пра тое, што гэтая мяжа праведзена ўмоўна, наўпрост пасярод мора дыялектаў.

#alala_байка
Не надта зразумела, ці існуе асобная беларуская жэставая мова.

На заканадаўчым узроўні яна згадваецца ў адным дакуменце — законе «Аб правах інвалідаў і іх сацыяльнай інтэграцыі», падпісаным летам 2022 года. Ён у тым ліку вызначыў самабытнасць супольнасці людзей з парушэннямі слыху. 11-ы артыкул закона кажа, што «Беларуская жэставая мова з'яўляецца жэставай мовай, якая сфарміравалася з улікам тэрытарыяльнай прыналежнасці і культуры ў Рэспубліцы Беларусь».

Пасля гэтага афіцыйнага вызначэння тэрмін «беларуская жэставая мова» пачаў сустракацца ў дакументах ААН, рэгіянальных газетах і сацсетках дзяржаўных устаноў.

З іншага боку, Кодэкс аб адукацыі, які з 2022 года неаднаразова рэдагаваўся, сцвярджае, што адукацыйны працэс для вучняў з парушэннямі слыху арганізуецца на беларускай ці рускай мове, а таксама на жэставай мове — без аніякай дадатковай характарыстыкі. Вучэбныя планы для спецыялізаваных школ таксама прапануюць прадметы «жэставая мова» і «развіццё жэставага маўлення», але без адзначэння беларускай спецыфікі. А некаторыя вучэбныя матэрыялы ўвогуле расійскія і прысвечаныя рускай жэставай мове.

Самае ранняе ўжыванне тэрміна, якое атрымалася знайсці, — у рускамоўным варыянце «белорусский жестовый язык» — датуецца 2016 годам. У тым жа годзе Беларусь далучылася да праекта Spread the Sign — вялікага слоўніка нацыянальных жэставых моў: былі запісаныя ролікі для 15000 слоў і словазлучэнняў.

Двухгадовая навукова-даследчая праца, распачатая ў 2021 годзе па замове Міністэрства адукацыі, адыграла значную ролю ў прасоўванні ідэі пра самабытнасць беларускай жэставай мовы і беларускай супольнасці глухіх. Можна бачыць, як адны і тыя ж аўтары ў 2015 годзе пісалі, што людзі з парушэннямі слыху ў Беларусі карыстаюцца, па сутнасці, рускай жэставай мовай, але падчас даследаванняў 2021–2022 гадоў прыходзілі да высновы пра неабходнасць вылучыць асобную беларускую жэставую мову.

З пункту гледжання лінгвістыкі, канешне, беларуская жэставая мова вельмі падобная да рускай, бо яны маюць агульнае савецкае паходжанне. Кажуць, што глухія з Расіі і Беларусі — ды і з усёй астатняй постсавецкай прасторы — лёгка разумеюць адзін аднаго.

Адрозненні, безумоўна, ёсць. На матэрыяле таго ж Spread the Sign падлічылі, што прыкладна 9% жэстаў у беларускай і рускай жэставых мовах цалкам розныя. Напрыклад, зусім непадобна паказваюцца «каляндар», «казка», «цана» і «вецер». Яшчэ 20% жэстаў адрозніваюцца на ўзроўні хірэм, то-бок асобных кампанентаў. Скажам, жэст «вада» выглядае ідэнтычна паводле формы далоні і руху, але лакалізуецца ў розных месцах.

Таксама беларуская жэставая мова выпрацавала ўласныя жэсты для абазначэння беларускіх рэалій — нацыянальнага адзення, ежы, традыцый; тапонімаў — беларускіх гарадоў і іншых геаграфічных аб'ектаў; антрапонімаў — канкрэтных людзей, пераважна значных дзеячаў беларускай супольнасці глухіх.

Ёсць адрозненні і на ўзроўні фразеалагізмаў і ідыёмаў: беларускае жэставае «трымаць сябе ў руках» зусім непадобнае да рускага жэставага аналага. А беларускі дактыльны алфавіт мае дадатковыя жэсты для беларускіх літар І і Ў.

Такім чынам, беларуская жэставая мова не супадае з рускай жэставай, але дыстанцыя паміж імі невялікая — паводле некаторых падлікаў, ледзь не меншая, чым паміж жэставымі мовамі Масквы і Санкт-Пецярбурга.

Зрэшты, пытанне «мова ці дыялект» больш палітычнае, чым лінгвістычнае. Беларускае таварыства глухіх намагаецца зафіксаваць тэрмін «беларуская жэставая мова» ў якасці назвы нацыянальнай жэставай мовы Беларусі. Гэтая назва ўжо з'явілася ў тэксце закона, у навуковых працах, у слоўніку Spread the Sign, паступова трапляе ў СМІ, адукацыйныя матэрыялы і міжнародныя справаздачы па правах людзей з інваліднасцю. Таму, імаверна, «беларуская жэставая мова» праз некаторы час стане агульнапрынятай назвай жэставай мовы Беларусі.

#alala_каляндар
1 верасня — даволі лінгвістычны дзень.

1 верасня 1816 года нарадзіўся Пётр Карлавіч Услар — этнограф-каўказавед, даследчык моў Дагестана. Ён склаў першыя ў гісторыі граматычныя нарысы шэрага каўказскіх моў: абхазскай, чачэнскай, аварскай, лакскай, даргінскай, лезгінскай, табасаранскай — а пра арчынскую мову да Услара ў Еўропе не ведалі ўвогуле. Дарэчы, пра арчынскую мову Філалош калісьці распавядаў на Мінскім фестывалі моў!

1 верасня 1889 года выйшаў першы нумар газеты «La Esperantisto». У 1890 годзе газета стала цалкам эсперантамоўнай. Гэта быў першы сродак масавай інфармацыі, які друкаваўся на эсперанта. «La Esperantisto» праіснавала шэсць год, а закрылася, таму што Леў Талстой пісаў нялюбыя ўладам тэксты.

1 верасня 1906 года была надрукавана першая легальная газета на беларускай мове — «Наша доля».

1 верасня 1957 года нарадзілася Александра Юр'еўна Айхенвальд, спецыялістка па лінгвістычнай тыпалогіі. Яна аўтарка граматыкі паўднёвамерыканскай мовы тарыяна, якая генетычна адносіцца да аравакскіх моў, але праз працяглыя моўныя кантакты з туканскімі мовамі стала больш падобная на іх, чым на сваіх непасрэдных сваякоў. Таксама Айхенвальд напісала самую вялікую і дасканалую кнігу пра эвідэнцыяльнасць — граматычную катэгорыю, якая перадае крыніцу інфармацыі. У Філалоша былі байкі пра эвідэнцыяльнасць у мовах свету: у туканскіх, у намбіквара і нават у балгарскіх газетах.

1 верасня 2016 года адбылася прэм'ера фільма «Прыбыццё», у якім лінгвістка спрабуе дэшыфраваць мову іншапланецян. Філалош пра гэта фільм нічога не пісаў, але затое пісаў пра іншую касмічную мову.

1 верасня 2022 года з'явіўся першы пост у тэлеграм-канале «філалабайкі беларускія» — як раз прысвечаны газеце «Наша доля».

#alala_каляндар
Першая кніга Францыска Скарыны — Псалтыр — была надрукавана роўна 509 год таму, 6 жніўня 1517 года.

Калісьці пра яе была байка, але сёння Філалош прапануе іншае. Імаверна, сярод чытачоў ёсць тыя, каму дагэтуль не выпала нагоды пачытаць Скарынаўскі Псалтыр. І таксама ёсць тыя, хто ў яго можа і зазіраў, але неяк не адолеў аўтарскую арфаграфію пачатку XVI стагоддзя. Варта гэта выправіць!

Таму тут у карцінках 22 Псалом. У ім няма нейкіх неверагодных лінгвістычных асаблівасцяў — проста ён адначасова караценькі і вельмі значны. На кожнай карцінцы фрагмент з Псалтыра 509-гадовай даўніны з падсвечаным вершам, а таксама два пераклады: царкоўнаславянскі з Лізавецінскай Бібліі 1751 года (у рускай арфаграфіі) і беларускі пераклад Васіля Сёмухі (запісаны тарашкевіцай). Верш Пс 22:5 знаходзіцца на мяжы дзвюх старонак, таму яго давялося разбіць на дзве часткі.

#alala_факт
Старашведская мова — гэта мова ўкраінскай вёскі Старашведскае.

***

У 1781 годзе каля тысячы шведскіх сялян вырушылі з вострава Дага — зараз ён належыць Эстоніі і называецца Хіюмаа. Яны накіроўваліся ў стэпы сучаснай Херсонскай вобласці Украіны. Адправіцца ў цяжкае падарожжа іх падштурхнулі канфлікт са шведскімі памешчыкамі і абяцанні расійскіх уладаў перадаць вялікія надзелы на новых пустых тэрыторыях, якія былі далучаны да Расійскай імперыі падчас руска-турэцкіх войнаў.

Падарожнікі спыніліся на зімоўку ў Рэшацілаўцы, а да месца прызначэння дабраліся толькі вясной 1782 года. Легенда кажа, што аднымі з першых слоў перасяленцаў былі «Nu vära ve rätt narrander!» — «Нас сапраўды ашукалі!» Землі Херсоншчыны не былі падрыхтаваныя да жыцця: напрыклад, у стэпе відавочна складана здабываць драўніну, што значна ўскладніла будаўніцтва. Людзі былі вымушаныя жыць у зямлянках.

Цяжкі шлях і дрэнныя ўмовы жыцця прывялі да вялікай колькасці ахвяраў: падчас пераходу і ў першыя месяцы пасля перасялення памерлі сотні шведаў, а вясной 1783 года ў жывых засталося менш за 150 чалавек. Тым не менш, яны здолелі заснаваць паселішча, якое першапачаткова фігуравала ў дакументах як Шведская калонія.

Праз некалькі гадоў у гэтыя ж землі пачалі прыязджаць іншыя перасяленцы, пераважна немцы з Данцыга — сучаснага польскага горада Гданьска. Яны ўтварылі ўласныя паселішчы: Шлангендорф, Мюльгаўзендорф і Кластэрдорф. Шведскую ж вёску называлі Alt-Schwedendorf, то-бок «Старашведская вёска» — імаверна, падкрэсліваючы, што яна з'явілася ў гэтых землях раней за нямецкія. Аналагічна пабудаваныя шведская назва «Gammalsvenskby» і ўкраінская «село Старошведське».

Жыхары Старашведскай вёскі стварылі суполку, якая захоўвала шведскую культуру і мову, але развівалася асобна ад іншых шведаў. У ізаляцыі дыялекты могуць набываць адрозненні ад іншых дыялектаў — як гэта адбылося, напрыклад, з рускай мовай у Нінільчыку на Алясцы. Такім чынам, на беразе Дняпра на поўдні Украіны сфарміраваўся дыялект шведскай мовы, які называюць старашведскім.

Сёння Старашведскае з'яўляецца часткай вёскі Змееўка, якая была ўтворана аб'яднаннем шведскага і нямецкіх паселішчаў. У ёй працягвае захоўвацца шведская культура, а ў 2008 годзе вёску нават наведаў шведскі кароль. Але стан старашведскай мовы вельмі ўразлівы: у пачатку 2010-х гадоў колькасць носьбітаў дыялекту прынамсі ў якой-небудзь ступені не перавышала 20 чалавек, большасць з якіх — пажылыя жанчыны. Артыкул 2024 года, напісаны пасля вызвалення Змееўкі ад расійскай арміі, паведамляе, што ў вёсцы заставалася каля трыццаці чалавек, якія ў той ці іншай ступені размаўлялі па-шведску, але толькі адна жанчына карысталася менавіта старашведскім дыялектам.

#alala_alala
Як вы тут, сумавалі па філалабайках?

#alala_байка
У мове паўмары, на якой гаворыць аднайменны паўднёваамерыканскі народ, існуюць дзве паралельныя сістэмы родаў.

Першая ўмоўна дзеліць назоўнікі на словы мужчынскага і жаночага роду. Умоўна, бо да мужчынскага роду адносяцца мужчыны, самцы буйных жывёл, нябесныя целы, большасць рэптылій, рыб і насякомых, усе малюскі, а таксама дождж і туман. Да жаночага, адпаведна, жанчыны, самкі жывёл, часткі цела і раслін, большасць штучна створаных прадметаў, многія амфібіі, а яшчэ неба, возера і пляж. Птушкі і культурныя расліны падзелены паміж родамі прыкладна пароўну. Карацей, схема сваёй туманнасцю вельмі нагадвае беларускую. Словы, якія дапасуюцца да назоўнікаў паводле роду, звычайна атрымліваюць суфікс з галосным -i- у форме жаночага роду і з галосным -a- у форме мужчынскага роду.

Другая катэгорыя падзяляе словы на класы ka і не-ka. Назвы тлумачацца проста: для дапасавання да назоўнікаў першага класа патрэбны прэфікс ka-, а для назоўнікаў другога класа ён не патрэбны. Прынцып падзелу слоў на класы яшчэ больш туманны, чым падзел на роды: напрыклад, у ka-клас трапляюць унутраныя часткі носа і вуха, але знешнія не трапляюць; буйныя часткі цела — рука і нага, але не пальцы на іх; вялікія плоскія рэчы і жывёлы: вясло, вясёлка, рачны востраў, чарапаха і яшчарка. Абазначэнні людзей заўсёды не-ka.

Змена паводле родаў і змена паводле класаў — два цалкам розныя працэсы. Напрыклад, словы ў множным ліку не патрабуюць дапасавання паводле роду, але працягваюць дапасоўвацца паводле класа. Падобны да азначальнага артыкля займеннік ada «гэты» змяняецца толькі паводле родаў, а дзеясловы стану, наадварот, толькі паводле класаў. Лічэбнік hoara «адзін» скланяецца паводле абедзвюх прыкмет:
* kaira ka-hoara-ni — адзін плод гуаявы, ka-клас, жаночы род;
* ka'si ka-hoara-na — адзін кракадзіл, ka-клас, мужчынскі род;
* jomahi hoara-ni — адзін ягуар, не-ka-клас, жаночы род;
* kavina hoara-na — адна малпа-равун, не-ka-клас, мужчынскі род.

Спражэнне дзеясловаў мовы паўмары — асобная дзівосная гісторыя. Возьмем прыклад:
Ida ojoro-ra ka-karaga-'a-ha ada makhira — «чарапаху знайшоў мужчына».
* ida / ada — згаданы раней указальны займеннік, які змяняецца паводле родаў: ida — «гэтая», ada — «гэты».
* ojora — чарапаха, тут у жаночым родзе, належыць да ka-класа. Суфікс -ra — маркер ускоснага склону: маўляў, гэта чалавек знайшоў чарапаху, а не наадварот.
* makhira — мужчына, адносіцца да не-ka-класа і мужчынскага роду.
Пакуль што маем: ida ojoro-ra — «гэтую чарапаху»; ada makhira — «гэты мужчына». І застаецца самае цікавае, ka-karaga-'a-ha — дзеяслоў «знайсці». Прыстаўка ka- паказвае на дапасаванне да ka-класа, а суфікс 'a-ha — да мужчынскага роду.

То-бок, у гэтым сказе дзеяслоў дапасуецца да мужчыны паводле роду, але да чарапахі — паводле класа.

***

Асноўная крыніца:
* Alexandra Aikhenvald. Gender, noun class and language obsolescence: The case of Paumarí

#alala_alala
Роўна праз паўгода, 14 лістапада, будзе прыгожы лінгвістычны юбілей: 100 год з пачатку Акадэмічнай канферэнцыі па рэформе беларускага правапісу і азбукі — вялікага мовазнаўчага фэсту і сапраўднай культурнай падзеі. Туды з'ехалася значная колькасць беларускіх мовазнаўцаў, а таксама замежных спецыялістаў, у тым ліку аўтар этымалагічнага слоўніка Макс Фасмер. Пра канферэнцыю пісалі ў перадавых артыкулах газет, а ўдзельнікі між чынам наведалі адкрыццё Другога Беларускага дзяржаўнага тэатра ў Магілёве.

Філалош марыў аб тым, каб арганізаваць нейкую падзею з нагоды стагоддзя канферэнцыі — можа нешта накшталт Мінскага фестывалю моў. На жаль, часу засталося зусім няшмат, а рашучасці ўзяцца за нейкую справу не хапае...

#alala_факт
Lingulina belorussica — гэта не беларуская мова, а навуковая назва аднаго выкапнёвага аднаклетачнага арганізма юрскага перыяду.

#alala_факт
Буры мядзведзь мае навуковую назву Ursus arctos. Яна складаецца з двух слоў «мядзведзь»: лацінскага і грэчаскага нашчадкаў праіндаеўрапейскага *h₂ŕ̥tḱos.

#alala_байка
На зямлі жыве велізарнае мноства розных відаў істот, і кожны від мусіць атрымаць унікальную навуковую назву. Пераважная большасць назваў, канешне, строгія і сур'ёзныя, але час ад часу даследчыкі-біёлагі вырашаюць пажартаваць.

***

Аўстралійская аса Aha ha уваходзіць у род Aha. Энтымолаг Арнольд Менке апісаў гэты род вос у артыкуле з красамоўнай назвай «Aha, a new genus of Australian Sphecidae». Ён прызнаваўся, што калі б яму давялося апісаць яшчэ адзін род вос, ён бы абраў назву Ohno — каб стварыць публікацыю «Ohno, another new genus of Australian Sphecidae».

***

Ааміцэты — гэта арганізмы накшталт водарасцяў. Адзін з відаў ааміцэтаў называецца Bremia krungthepmahanakhonamonrattanakosinmahintharayuthayamahadilokphopnoppharatratchathaniburiromudomratchaniwetmahasathanamonpimanawatansathitsakkathattiyawitsanukamprasitnonopsis. Гэтае вельмі доўгае слова пабудавана ад поўнай назвы горада Бангкок: «Крунг Тхэп Маханатхон Амон Ратанакасін Махінтхара Аютхая Махадылок Пхоп Нопхарат Ратчантхані Бурыём Удамратчанівет Махасатхан Амон Пітан Аватан Сатхіт Сакатхатыя Вітсанукан Прасіт». Напрыканцы выкарыстаны суфікс -nonopsis, які мае значэнне «непадобны на». То-бок гэты ааміцэт не выглядае як горад Бангкок — хто бы мог падумаць.

***

Другі ааміцэт віду Bremia называецца Bremia o. Гэтыя два Bremia атрымалі свае назвы 28 снежня 2025 года, а з 1 студзеня 2026 пачало дзейнічаць правіла, згодна з якім кожнае слова ў назве новых відаў мусіць мець даўжыню ад 2 да 30 літар.

***

Да адкрыцця непадобнага на Бангкок ааміцэта самае доўгае імя насіў від бактэрый Myxococcus llanfairpwllgwyngyllgogerychwyrndrobwllllantysiliogogogochensis, названы ў гонар іншага цікавага тапоніма, валійскай вёскі Лланвайрпуллгуінгіллгогерыхуірндробуллллантысіліогогогох.

***

Сярод павукоў роду Funny ёсць від Funny valentine.

***

Ва В'етнаме жывуць мухі-цакатухі. Назву Mucha tzokotucha атрымаў від двухкрылых насякомых, адкрыты ў 1992 годзе. Важна, што род Mucha не мае дачынення да звычайных мух — тыя па-лацінску называюцца Musca. Пазней вучоныя знайшлі яшчэ некалькі відаў насякомых таго ж роду Mucha: Mucha yunnanensis, напрыклад.

***

Некаторыя віды істот адсылаюць да тых ці іншых культурных з'яў, напрыклад брэндаў і выдуманых персанажаў:
* сярод чарвякоў роду Zygonemertes ёсць Zygonemertes cocacola;
* порысты грыб Spongiforma squarepantsii названы ў гонар губкі Боба з квадратнымі штанамі.
* да роду Ameronothrus належаць у тым ліку кляшчы Ameronothrus twitter і Ameronothrus retweet;
* павук Hotwheels sisyphus названы ў гонар лялечных машынак Hot Wheels (а яшчэ — Сізіфа);
* від мурашак Proceratium google быў знойдзены ў 2005 годзе;
* зніклая жывёла Bulbasaurus phylloxyron не з'яўлялася пакемонам;
* шмат таксонаў спасылаюцца на франшызу Зорных войнаў, у тым ліку двухкрылае насякомае Meoneura artoodetoo, названае ў гонар робата R2-D2, і выкапнёвы трылабіт Han Solo;
* адно вымерлае млекакормячае мае назву Roberthoffstetteria nationalgeographica.

***

Парнакапытная жывёла нільгаў з паўднёва-ўсходняй Азіі мае навуковую назву Boselaphus tragocamelus. Пры гэтым Boselaphus пабудавана з лацінскага bos «карова, бык» і грэчаскага ἔλαφος «алень», а tragocamelus — з грэчаскіх τράγος «казёл» і κάμηλος «вярблюд».

***

На астравах у Ціхім акіяне жывуць маленькія папугаі Vini. Гэта таіцянскае слова, якім называлі птушак мясцовыя жыхары. Але да роду належыць і вымерлы папугай Vini vidivici, назва якога адсылае да выказвання Юлія Цэзара.

***

Апошнім у гэтым спісе будзе род марскіх арганізмаў Zyzzyzus. Ён увогуле даволі часта аказваецца апошнім...

#alala_факт
У санскрыце ёсць слова रक्षस् /rákṣas/ са значэннем «шкода, урон». З ім звязаныя назва злых індуісцкіх дэманаў — ракшасы, а таксама слова «урон» /rašah/ у авесційскай мове — мове свяшчэнных тэкстаў зараастрызму.

Гэта слова нагадвае санскрыцкае ऋक्ष /ṛ́kṣa/ «мядзведзь», якое паходзіць ад праіндаеўрапейскага *h₂ŕ̥tḱos. Існуе гіпотэза, што само *h₂ŕ̥tḱos утворана менавіта ад кораня са значэннем «разбураць» з дапамогай суфікса *-os.

У такім выпадку праіндаеўрапейская назва мядзведзя магла азначаць «разбуральнік». Гэта выглядае як іншасказанне, як апісанне жывёлы. То-бок, магчыма, гэта таксама эўфемізм: замена нейкай яшчэ больш старажытнай, «сапраўднай» праіндаеўрапейскай назвы мядзведзя…