نقشه‌های تاریخی و عکس‌های هوایی

1314–1316 SH- Erich F. Schmidt, 1935–1937, Isfahan. Digitized negative of Aerial Survey of Iran field negative AE-588. AE-588, Records of the Persepolis Expedition, Institute for the Study of Ancient Cultures at the University of Chicago.

اریش ف. اشمیت، ۱۹۳۵–۱۹۳۷ / ۱۳۱۴–۱۳۱۶ش. اصفهان؛ نسخهٔ دیجیتال نگاتیو میدانی AE-588 از مجموعهٔ پیمایش هوایی ایران. شمارهٔ آرشیوی AE-588. اسناد هیئت تخت‌جمشید، مؤسسهٔ مطالعات فرهنگ‌های باستان دانشگاه شیکاگو.

@OldMapsAerialPhotos

1314–1316 SH- Erich F. Schmidt, 1935–1937, Isfahan. Digitized negative of Aerial Survey of Iran field negative AE-390. AE-390, Records of the Persepolis Expedition, Institute for the Study of Ancient Cultures at the University of Chicago.

اریش ف. اشمیت، ۱۹۳۵–۱۹۳۷ / ۱۳۱۴–۱۳۱۶ش. اصفهان؛ نسخهٔ دیجیتال نگاتیو میدانی AE-390 از مجموعهٔ پیمایش هوایی ایران. شمارهٔ آرشیوی AE-390. اسناد هیئت تخت‌جمشید، مؤسسهٔ مطالعات فرهنگ‌های باستان دانشگاه شیکاگو.

@OldMapsAerialPhotos

1314–1316 SH- Erich F. Schmidt, 1935–1937, Isfahan. Digitized negative of Aerial Survey of Iran field negative AE-389. AE-389, Records of the Persepolis Expedition, Institute for the Study of Ancient Cultures at the University of Chicago.

اریش ف. اشمیت، ۱۹۳۵–۱۹۳۷ / ۱۳۱۴–۱۳۱۶ش. اصفهان؛ نسخهٔ دیجیتال نگاتیو میدانی AE-389 از مجموعهٔ پیمایش هوایی ایران. شمارهٔ آرشیوی AE-389. اسناد هیئت تخت‌جمشید، مؤسسهٔ مطالعات فرهنگ‌های باستان دانشگاه شیکاگو.

@OldMapsAerialPhotos

ادامهٔ انتشار تصاویر منتشر نشدۀ اریک اشمیت از اصفهان.👆🏼

عیارانِ ایران
@OldMapsAerialPhotos

1314–1316 SH- Erich F. Schmidt, 1935–1937, Isfahan. Digitized negative of Aerial Survey of Iran field negative AE-358. AE-358, Records of the Persepolis Expedition, Institute for the Study of Ancient Cultures at the University of Chicago.

اریش ف. اشمیت، ۱۹۳۵–۱۹۳۷ / ۱۳۱۴–۱۳۱۶ش. اصفهان؛ نسخهٔ دیجیتال نگاتیو میدانی AE-358 از مجموعهٔ پیمایش هوایی ایران. شمارهٔ آرشیوی AE-358. اسناد هیئت تخت‌جمشید، مؤسسهٔ مطالعات فرهنگ‌های باستان دانشگاه شیکاگو.

@OldMapsAerialPhotos

1314–1316 SH- Erich F. Schmidt, 1935–1937, Isfahan. Digitized negative of Aerial Survey of Iran field negative AE-357. AE-357, Records of the Persepolis Expedition, Institute for the Study of Ancient Cultures at the University of Chicago.

اریش ف. اشمیت، ۱۹۳۵–۱۹۳۷ / ۱۳۱۴–۱۳۱۶ش. اصفهان؛ نسخهٔ دیجیتال نگاتیو میدانی AE-357 از مجموعهٔ پیمایش هوایی ایران. شمارهٔ آرشیوی AE-357. اسناد هیئت تخت‌جمشید، مؤسسهٔ مطالعات فرهنگ‌های باستان دانشگاه شیکاگو.

@OldMapsAerialPhotos

1314–1316 SH- Erich F. Schmidt, 1935–1937, Isfahan. Digitized negative of Aerial Survey of Iran field negative AE-353. AE-353, Records of the Persepolis Expedition, Institute for the Study of Ancient Cultures at the University of Chicago.

اریش ف. اشمیت، ۱۹۳۵–۱۹۳۷ / ۱۳۱۴–۱۳۱۶ش. اصفهان؛ نسخهٔ دیجیتال نگاتیو میدانی AE-353 از مجموعهٔ پیمایش هوایی ایران. شمارهٔ آرشیوی AE-353. اسناد هیئت تخت‌جمشید، مؤسسهٔ مطالعات فرهنگ‌های باستان دانشگاه شیکاگو.

@OldMapsAerialPhotos

معرفی مخازن عکس‌های تاریخی
کاری از عیارانِ ایران

۲- فرنک هرلی (Frank Hurley)

فرنک هرلی (۱۸۸۵–۱۹۶۲م)، عکاس، فیلم‌بردار و ماجراجوی استرالیایی، از چهره‌های مهم عکاسی اکتشافی و جنگی است که بخش ایرانی کارش کمتر شناخته است. شهرت او بیشتر به سفرهای قطب جنوب، به‌ویژه همراهی با ارنست شکلتون و ثبت تصاویر کشتی «اِندورنس» در میان یخ‌ها، بازمی‌گردد. هرلی در هر دو جنگ جهانی به‌عنوان عکاس رسمی فعالیت کرد. او گاه چند نگاتیو را با هم ترکیب می‌کرد تا به تصویر نهایی دلخواهش برسد. همین شیوه از زمان جنگ جهانی اول دربارهٔ مرز میان ثبت واقعیت و بازنمایی آن در آثارش بحث‌هایی به وجود آورد.

آثار هرلی از ایران حاصل دست‌کم دو سفر است. یکی از این حضورها به ۱۹۴۳م/ ۱۳۲۲ش بازمی‌گردد، زمانی که برای وزارت اطلاعات بریتانیا در خاورمیانه کار می‌کرد. در همین دوره فیلمی با عنوان «قحطی پرواز می‌کند» (Famine Takes Wings) دربارهٔ مبارزه با ملخ در ایران ساخت. از این مأموریت عکس‌هایی از جنوب کرمان و حوالی ماهان باقی مانده که بخشی از آنها به عملیات مبارزه با آفت مربوط است. نسخهٔ عمومی و برخطی از این فیلم پیدا نشد و تاریخ دقیق ساخت آن نیز در منابع آنلاین روشن نیست.

سفر بعدی هرلی در ۱۹۴۴م/ ۱۳۲۳ش انجام شد. او این بار مشغول ساخت «راهِ روسیه» (The Road to Russia) بود، فیلمی دربارهٔ انتقال تدارکات متفقین از خلیج فارس و عراق، از راه ایران، به اتحاد شوروی. دفتر روزانه و عکس‌های این سفر مسیر او را در بخش‌های مختلف غرب، مرکز و جنوب ایران ثبت کرده‌اند. کرمانشاه، همدان، قزوین، تهران، قم، ملایر، خرم‌آباد، خوزستان و بخش‌هایی از راه‌آهن سراسری از جمله نقاطی هستند که در اسناد این مأموریت دیده می‌شوند. کتابخانهٔ ملی استرالیا نیز شماری از عکس‌های این دوره را با عنوان‌هایی مانند «Second Persian Tour» و «Second Persian Visit» فهرست کرده است. این مأموریت بخشی از فعالیت هرلی برای واحد فیلم‌های تبلیغاتی وزارت اطلاعات بریتانیا بود. فیلم «راهِ روسیه» امروز در آرشیو یادبود جنگ استرالیا به‌صورت آنلاین در دسترس است.

هرلی در تهران و پیرامون آن، از جمله ری، روی پروژه‌ای جداگانه دربارهٔ پایتخت کار کرد و از کاخ‌ها، بازارها، مجلس، فضاهای شهری و هنرها و صنایع سنتی فیلم و عکس گرفت. بخشی از تصاویر ایران در مستند «گهوارهٔ آفرینش» (Cradle of Creation)، محصول ۱۹۴۴، به کار رفت. این فیلم تصاویری از ایران، عراق، اردن و بیت‌المقدس را در بر می‌گیرد.

مهم‌ترین مخزن آثار هرلی در کتابخانهٔ ملی استرالیا در کانبرا نگهداری می‌شود. این مجموعه بیش از ده‌هزار نگاتیو سیاه‌وسفید و شفافهٔ رنگی، حدود هزار چاپ نمایشگاهی، آلبوم‌ها، استریوگراف‌ها، نقشه‌ها، دفترهای روزانه و اسناد شخصی را در بر می‌گیرد. بیشتر عکس‌ها و همهٔ دفترهای روزانه رقومی شده‌اند. در این مجموعه صدها تصویر مرتبط با ایران وجود دارد، از شهرها و معماری تا جاده‌ها، راه‌آهن، زندگی روزمره، نیروهای نظامی و عملیات مبارزه با ملخ. شماری از تصاویر ایران استریوگراف‌اند، یعنی دو تصویر تقریباً مشابه که با اختلاف زاویه‌ای اندک ثبت شده‌اند و با استریوسکوپ به‌صورت سه‌بعدی دیده می‌شدند. بسیاری از این تصاویر با کیفیت بالا در دسترس‌اند و برای شناخت ایران در سال‌های اشغال متفقین منبع مهمی هستند.

- صفحۀ مجموعۀ هرلی در کتابخانۀ ملی استرالیا
- مجموعه عکس‌های هرلی از ایران
- دفتر یادداشت‌های روزانۀ هرلی از سفر دومش به ایران
- فیلم «راهِ روسیه» (The Road to Russia)
- جست‌وجو در کتابخانۀ ملی استرالیا

پ.ن:
از سه فیلمی که در این نوشته نام برده شد، اطلاعات موجود دربارهٔ «قحطی پرواز می‌کند» بسیار محدود است و نسخهٔ عمومی آن در آرشیوهای آنلاین پیدا نشد. ممکن است نسخه‌ای از آن در یکی از مجموعه‌های فیلم استرالیا نگهداری شود. فیلم «راهِ روسیه» در پیوند بالا به‌صورت آنلاین در دسترس است. «گهوارهٔ آفرینش» نیز در آرشیو ملی فیلم و صدای استرالیا نگهداری می‌شود و برای دسترسی یا دریافت نسخه باید از خود آرشیو درخواست کرد:

- فیلم «گهوارهٔ آفرینش» در آرشیو ملی فیلم و صدای استرالیا

#مخازن_عکس
#فرنک_هرلی

@OldMapsAerialPhotos

#مخازن_عکس
#فرنک_هرلی

@OldMapsAerialPhotos

👆🏼از منبع‌ موثقی اطلاع داریم که استفاده از چند تصویر از مجموعۀ هولتسر در یک پژوهش در ایران، به شکایت رسمی فرزام از پژوهش‌گر و رسیدن موضوع به دستگاه قضایی انجامیده است و برای پژوهش‌گر ایرانی چنین عاقبتی داشته است. خیلی تلخ است که دسترسی به آرشیوهای مربوط به ایران در خارج از کشور، با وجود هزاران کیلومتر فاصله، از طریق مکاتبه، درخواست رسمی، خرید تصویر یا سامانه‌های دیجیتال ممکن است، اما سندی که در همان شهر و در یک مرکز دولتی نگهداری می‌شود، ممکن است پشت دیوارهای اداری باقی بماند و دسترس به آن اصلاً امکان‌پذیر نباشد و یا چنین عواقبی را به دنبال داشته باشد.

فرزام پیش از انتقال مرکز اسناد به شیراز از ریاست آن کنار رفت. انتقال مرکز در سال ۱۳۸۹ و در دورۀ ریاست حمید بقایی بر سازمان میراث فرهنگی انجام شد و پس از آن گزارش‌های متعددی از مفقود شدن، آسیب دیدن و حتی عرضۀ برخی اسناد و عکس‌های این مرکز در بازار منتشر شد. اما این پرسش باقی است که در دورۀ طولانی مدیریت او بر مرکز اسناد که دست‌کم از سال ۱۳۷۴ تا پیش از وقایع ۱۳۸۹ ادامه داشت، چه میزان از این مجموعۀ عظیم فهرست شد و از آن نسخۀ رقومی و پشتیبان تهیه شد و چرا دسترسی پژوهش‌گران به آن همچنان محدود ماند؟ اگر چنین اقداماتی به‌صورت گسترده و نظام‌مند انجام شده بود، بی‌تردید می‌توانست از عمق فاجعۀ جابه‌جایی و مفقودشدن یا آسیب دیدن بخشی از این منابع بکاهد.

در روزهای آینده دانشگاه هاله بخشی از عکس‌های هولتسر را در معرض دید عموم قرار می‌دهد. دانشگاه هاله اعلام کرده است که تمام عکس‌های این مجموعه رقومی شده و پس از تکمیل فهرست‌نویسی و افزودن فراداده، در پایگاه عمومی دانشگاه قابل جست‌وجو و مشاهده خواهد بود. انتشار این مجموعه در پایگاه دانشگاه هاله، پس از تکمیل فرایند علمی آن، می‌تواند پایانی باشد بر دهه‌ها انحصار بر بخشی از حافظۀ تصویری ایران. فریبا فرزام سال‌ها بر ریاست مرکزی تکیه داشت که این اسناد در اختیارش بود و در عمل راه دسترسی بسیاری از پژوهش‌گران به این مدارک را بست، اما تلاش برای نگه داشتن چنین میراثی در انحصار، سرانجام بی‌ثمر خواهد شد.🔹

#کمیته_مجازات
#ارنست_هولتسر
#فریبا_فرزام

@OldMapsAerialPhotos

👆🏼سرگذشت این عکس‌ها داستانی طولانی دارد. هولتسر هزاران نگاتیو شیشه‌ای از ایران تهیه کرد. پس از مرگ او این مجموعه به آلمان منتقل شد و سال‌ها در اختیار خانوادۀ او باقی ماند. بعدها این شیشه‌ها به شکلی اتفاقی در زیرزمین خانه‌ای پیدا شدند؛ اما بخش بزرگی از آن مجموعۀ عظیم که از مهم‌ترین حافظه‌های تصویری ایران بود در جریان جنگ جهانی اول از میان رفته بود. در همین زمان چاپ‌هایی از آنچه باقی مانده بود دوباره به ایران رسید. محمد عاصمی در دهۀ ۱۳۵۰ش کوشید این تصاویر را به ایران بازگرداند و آنها را در ایران معرفی و منتشر کند. حاصل این تلاش، انتشار کتاب «ایران در یکصد و سیزده سال پیش» در سال ۱۳۵۵ش و برگزاری نمایشگاهی از عکس‌های هولتسر در جلفای اصفهان بود. بعدها این مجموعه به مرکز اسناد میراث فرهنگی منتقل شد و در سال ۱۳۸۲ کتاب «هزار جلوۀ زندگی، تصویرهای ارنست هولتسر از عهد ناصری» به کوشش فریبا فرزام و با پژوهش پریسا دمندان منتشر شد و همزمان برای مدتی بخش محدودی از عکس‌های این مجموعه در وبگاه مرکز اسناد میراث قرار داده شد که بعدها آن نیز از دسترس خارج شد.

انتشار این کتاب باعث شد تصاویر هولتسر دوباره دیده شود، اما یک کتاب، هرقدر هم ارزشمند، جای آرشیو را نمی‌گیرد و پرسش اصلی اینجاست که چرا مجموعه‌ای که در دهۀ ۱۳۵۰ به ایران رسیده بود، نزدیک به سه دهه از دسترس عموم و پژوهش‌گران دور ماند تا سرانجام بخشی از آن در قالب کتاب منتشر شود؟ و چرا پس از آن نیز دسترس پژوهش‌گران به خود مجموعه، مشخصات دقیق آن، کیفیت‌های مناسب پژوهش و امکان بررسی گسترده‌تر آن، همچنان ممکن نبود؟ این مسئله منحصر به عکس‌های هولتسر نیست. مرکز اسناد میراث فرهنگی یکی از مهم‌ترین مخازن مدارک تاریخی ایران است، جایی که هزاران عکس، نگاتیو، نقشه، پروندۀ ثبتی، گزارش مرمت، گزارش کاوش و مدارک پژوهشی دیگر نگهداری می‌شود. این اسناد حاصل فعالیت یک نهاد عمومی است و متعلق به هیچ مدیر، پژوهش‌گر یا دورۀ مدیریتی خاصی نیست.

فریبا فرزام سال‌ها مسئول این مرکز بود. او بهتر از بسیاری ارزش این اسناد را می‌دانست و خود نیز بارها از اهمیت آرشیو و نقش آن در پژوهش سخن گفته بود. اما آرشیو فقط محل نگهداری اسناد نیست. آرشیو زمانی معنا پیدا می‌کند که پژوهش‌گر بتواند آن را بشناسد، جست‌وجو کند و از آن استفاده کند. در سال‌های مدیریت فرزام، پژوهش‌گران و دانشجویانی که برای استفاده از منابع مرکز مراجعه کرده‌اند، روایت‌های متعددی از دشواری دسترسی به اسناد نقل کرده‌اند، از پرونده‌هایی که در اختیارشان قرار نگرفت تا مدارکی که بنا به روایت این پژوهش‌گران، رسیدن به آنها بدون رانت و رابطۀ شخصی ممکن نبود. برخی از همین پژوهش‌گران نیز برای ما نقل کرده‌اند که دسترسی به بخشی از اسناد نه بر اساس یک نظام روشن و عمومی، بلکه وابسته به تصمیم و تشخیص افراد بود و بارها شاهد مباهات رئیس این مرکز به ممانعت از استفادۀ پژوهش‌گران از مدارک بوده‌اند.👇🏼

#کمیته_مجازات
#ارنست_هولتسر
#فریبا_فرزام

@OldMapsAerialPhotos