✨میراث علمی مسلمین✨

(قسمت دوم)

موضوع: «شطرنج»
✾•┈┈••✦❀✦••┈┈•✾

بخار حوض‌های آب داغ حمامی در شهر بوداپست، بالای سر مردمی که روی میزهای مرمرین شطرنج خم شده‌اند و دارند بازی می‌کنند، جمع شده است. در چین میزهای شطرنج در پارک‌ها و در نیویورک در پارک مرکزی برای علاقه‌مندان قرار داده شده است. شطرنج نبرد فکری دو بازیکن است که در بیشتر کشورها و بر روی صفحه‌ای که 64 خانه دارد با 32 مهره بازی می‌شود؛ برخلاف اندازه کوچک و ظاهر ساده و معمولی صفحه و مهره‌های شطرنج، تعداد بازی‌هایی که با آن‌ها می‌توان انجام داد از شمار اتم‌ها در جهان هستی هم بیشتر است.
داستان‌ها، شخصیت‌ها و چهره‌های مرتبط با شطرنج، بُعدی اسرارآمیز به این بازی می‌بخشد و باعث می‌شود که اصل و ریشه آن همچنان ناشناخته باقی بماند. تا آن‌جا که می‌دانیم شطرنج از ایران یا هند آمده است. ابن خلدون در قرن هشتم هجری، ابداع شطرنج را به مردی هندی به نام «ساسا ابن داهر»، حکیم مشهور، نسبت داده است.
یکی از بازی‌های باستانی هندی، «چاتورانگا» که به معنای «چهار دست و پا بودن» است، احتمالاً به چهار رکن اصلی ارتش آن روزگار یعنی فیل‌ها، جنگجویان سوار بر اسب، ارابه‌ها و پیاده‌نظام اشاره دارد. جاتورانگا را نمی‌توان با بازی امروزی شطرنج مقایسه کرد ولی می‌توان گفت که مقدمه شکل‌گیری شطرنج است.

در یک نسخه خطی فارسی متعلق به قرن هشتم هجری توضیح داده شده است که چگونه اولین‌بار یک سفیر هندی بازی شطرنج را به دربار شاهان ایران آورد و اعراب این بازی را از دربار ایران به اسپانیای قرون وُسطا بردند. پیش از این‌که این بازی به اروپا برسد ایرانیان تغییراتی در آن به وجود آوردند و آن را «چترنگ» نامیدند. اعراب به وسیله ایرانیان با این بازی که آن را «شترنج» می‌نامیدند، آشنا شدند و آن را وارد فرهنگ خود کردند.
در آن زمان مهره‌ها به ترتیب «شاه»، «فرزان» که بعدها به «وزیر» تغییر نام داد، «فیل»، «فَرَس» یا همان «اسب» امروزی، «رخ» که «قلعه» هم نام دارد و در آخر «بیدق» یا همان «پیاده» یا «سرباز» نام داشتند.
شطرنج بین مردم، اشراف‌زادگان به خصوص خلفای عباسی محبوبیت زیادی داشت. استادان بزرگ آن زمان سولی، رازی، اعدانی و ابن ندیم بودند.
یوری اورباک، استاد بزرگ روس، در یکی از بازی‌های قهرمانی خود حرکتی حیرت‌آور و فوق‌العاده انجام داد و بازی را برد. در آن زمان بسیاری حرکت اورباک را تازه و ابتکاری می‌دانستند ولی باید بدانیم که در واقع، این حرکت را سولی صدها سال پیش اختراع کرده و به کار برده بود!
استادان بزرگ عرب کتاب‌های زیادی در مورد شطرنج نوشتند و در آن‌ها به طور مفصل درباره قانون‌ها و راهبردهای (استراتژی) این بازی سخن گفتند. به تدریج این قوانین در سرار جهان اسلام گسترش یافتند. از کتاب‌هایی درباره تاریخ شطرنج، شروع بازی‌ها، آخر بازی‌ها و مسائل شطرنج نوشته شدند. کتاب «النموذج القتال لعب شطرنج» که در حدود سال 771 هجری قمری نوشته شده است، برای اولین بار بازی شطرنج « مادر روحانی نابینا و راهبه‌‌هایش» را معرفی کرد.
زریاب، موسیقی‌دان و پیشگام مُد، بازی شطرنج را در اوایل قرن سوم هجری به سرزمینی، که در آن زمان آندلس نامیده می‌شد، برد. کلمه «چک میت» انگلیسی، تحریف‌شده کلمه «شاه مات» فارسی به معنای «شاه بازنده» است. بازی شطرنج از اندلس در میان اسپانیایی‌های مسیحی و مزعرب‌ها (مسیحیانی که در سرزمین‌های مسلمان‌شده، اجازه پیروی از دین خودشان را داشتند) گسترش یافت، به شمال اسپانیا و کوه‌های پیرینه رفت و با عبور از مرزها به جنوب فرانسه رسید.
در قرن هشتم هجری شطرنج در اروپا یک بازی پذیرفته شده بود و شاه الفونسوی دهم، ملقب به «دانا» در قرن هفتم هجری کتابی به نام «کتاب شطرنج و دیگر بازی‌ها» را تهیه و منتشر کرد. در هشت قرن اخیر، شطرنج هیچ‌گاه به عقب برنگشته و همواره در حال پیشرفت بوده است؛ در این‌میان، جنبه‌های تفریحی این بازی نیز فرصت ظهور و بروز یافته که استاد بزرگ رباتیک از جمله آن‌هاست.

📗 کتاب:1001 اختراع || «میراث مسلمانان در جهان»
✍ نویسنده: پروفسور سلیم الحسنی
🇮🇷 مترجمین: افسانه حجتی طباطبایی، سیاوش شایان، سعید علی تاجر، محمد کرام الدینی، منصور ملک عباسی

✾•┈┈••✦❀✦••┈┈•✾
@no_atheism
(رد شبهات ملحدین)