#تمدن_اسلامی
#دانشمندان_اسلامی (۵)

◽️ ابوموسی جابربن‌حیان؛ پدر علم شیمی

🔸 معرفی اجمالی:

اگر تا به‌حال چیزی از کیمیاگری و شیمی شنیده‌اید، باید بدانید که جابربن‌حیان یک کیمیاگر واقعی و پدر علم شیمی است!

جابر و همکارانش تصور می‌کردند می‌توان انواع فلزها را به طلا تبدیل کرد. باید بگوییم علیرغم تلاش‌های جابر، این اتفاق هیچ وقت نیفتاد. اما جابر در این راه با تحقیقات و آزمایش‌های متعدد توانست کشف‌های زیادی انجام دهد و دانشمند مشهوری شود. آوازه جابربن‌حیان چنان در اروپا چنان پیچیده بود که دانشمندان مختلف آثار خود را به نام او می‌نوشتند.

⚗ او تجربه و آزمایش را اساس کار خود قرار داد و به اهمیت‎‌دادن به تجربه و دقتِ ملاحظه، دعوت می‌کرد که منهج تجربی بر همین اصل استوار است. او می‌گوید: «ملاک تکامل این علم در کار و تجربه است؛ پس آنکه کار نکند و تجربه نیابد، به جایی نخواهد رسید!» [۱]

📒 تألیفات

از او ۲۵۰ کتاب و رساله به جا مانده است و از آثار او می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:
اسرارالكيميا؛ علم الهميه؛ اصول الكيميا؛ الخميس؛ السموم؛ الرحمة؛ تصيحات كتب افلاطون؛ الخمائر؛ النور؛ رسالة الايضاح؛ التجريد؛ اسطقس ثالث؛ الواحدالكبير؛ الشعير؛ الواحدالصغير

🏆 دستاوردها

نوآوری انواع گوناگونی از وسایل آزمایشگاهی، از جمله انبیق به اسم او ثبت شده است. کشف مواد شیمیایی متعددی همچون هیدروکلریک اسید، نیتریک اسید، تیزاب، سیتریک اسید (جوهر لیمو) و استیک اسید (جوهر سرکه)، همچنین معرفی فرایندهای تبلور و تقطیر که هر دو، سنگ‌بنای شیمی امروزی به شمار می‌آیند، از جمله یافته‌های اوست.

او همچنین یافته‌های دیگری دربارهٔ روش‌های استخراج و خالص‌سازی طلا، جلوگیری از زنگ‌زدن آهن، حکاکی روی طلا، رنگرزی و نم‌ناپذیرکردن پارچه‌ها و تجزیه‌ی مواد شیمیایی ارائه داد. از جمله اختراع‌های دیگر او، قلم نوری است. قلمی که جوهر آن در تاریکی نیز نور می‌دهد. احتمالاً با استفاده از خاصیت فسفرسانس این اختراع را انجام داده است. در آخر، بذر دسته‌بندی امروزی عنصرها به فلز و نافلز را می‌توان در دست نوشته‌های وی یافت. 

جابربن‌حيّان اولين كسى بود كه شیوه‌های تقطير، تبخير، تبلور، انحلال، تجزيه، تركيب و... را بيان كرد و موادى مثل جوهر شوره، تيزاب سلطانى، نشادر، جيوه قرمز، گازها و... را ساخت و به وجهی علمی، معرفی کرد.

ویل دورانت می‌گوید: «شیمی، به عنوان یکی از علوم، تقریباً از نوآوری‌های مسلمانان است، زیرا آن‌ها مشاهده‌ی دقیق و تجربه‌ی علمی و توجه به ثبت نتایج را بر محصول کار یونانیان که - همانگونه می‌دانیم - به بعضی تجربیات و فرضیات مبهم انحصار داشت، افزودند.» [۲]

جرجی زیدان، ادیب و نویسنده‌ی نامدار مسیحی، می‌نویسد: «مسلمانان نخستین مردمی بودند که موضوع تقطیر، ذوب، تبلور، میعان و تصعید را دانستند و کیمیای قدیم [دیدگاه غلط نسبت به علم شیمی] را به آن معنی که قدماء تصور می‌کردند، موهوم و بی‌اساس اعلام داشتند! [یعنی تفکرات باطل در حوزه علم شیمی را رد کردند]» [۳]

نظریه‌ی «اتحاد شیمیایی بین عنصرها» که اروپاییان افتخار می‌کنند که «جان دالتون»، شیمی‌دان، اولین کسی است که آن را می‌شناسد، جابر ابن حیان آن را هزار سال قبل از او توضیح داده است: «بعضی از افراد به اشتباه معتقدند اگر جیوه و گوگرد ترکیب شوند، ماده جدیدی در هر دوی آن‌ها ایجاد می‌شود، حقیقت این است که این دو ماده هویت خود را از دست نداده‌اند و تمام اتفاقاتی که برای آن‌ها رخ داد این است که آن‌ها به اجزای کوچکی تقسیم می‌شوند و این اجزا با هم مخلوط می‌شوند. بنابراین چشم غیرمسلح قادر به تفکیک بین آن‌ها نبود و ظاهر شد. ماده حاصل از اتحاد، از نظر ترکیب یکسان است و اگر ما می‌توانستیم راهی برای تفکیک دو جزء پیدا کنیم، می‌فهمیدیم که هریک از آن‌ها فرم طبیعی دائمی خود را حفظ می‌کنند و به هیچ وجه تحت تأثیر قرار نگرفتند.» [۴]

📔 منابع:
[۱] جابربن‌حیان، «التجرید»، ضمن مجموعه‌ای که هولمیارد تحقیق و نشر کرده است: «مصنفات في علم الکیمیاء للحکیم جابربن‌حیان»، پاریس ۱۹۲۸م.
[۲] ویل دورانت، «تاریخ تمدن»، ترجمه‌ی احمد آرام و دیگران، ج۴، ص۳۱۳.
[۳] جرجی زیدان، «تاریخ تمدن اسلام»، ترجمه‌ی علی جواهرکلام، ص۶۰۶.
[۴] عبدالرزاق نوفل، «المسلمون والعلم الحديث»، ص٥١.
📲 برگرفته از: کانال تلگرامی «تاریخ و تمدن طلایی اسلام»
bit.ly/3ceXctu
✾•┈┈••✦❀✦••┈┈•✾
@no_atheism | رد شبهات ملحدین