شبهات دین‌ستیزان و مغالطه‌ی توسل به جهل

مغالطه‌ی توسل به جهل از جمله مغالطات منطقی مشهور است که در آن دلیل عدم صحت یک قضیه، عدم وجود علم به آن قضیه قرار می‌گیرد. استفاده از جنبه‌ی سلبی این مغالطه در اشکالات و شبهات دین‌ستیزان بسیار است و در موضوعات مختلفی اعتقاد خود را به یک گزاره، بر اساس جهل‌شان به نقیض آن گزاره بنا کرده و چه بسا خود را افراد منطقی گمان کنند که قله‌های عقلانیت را درنوردیده و در شهرک خرد سکنی گزیده‌اند، حال آنکه تصور لزوماً مطابق واقع نیست، و در واقع امر از اهالی کلان‌شهر بی‌خردان‌اند!

خداوند در قرآن کریم، چنین اشكالى را از شیوه‌های کافران برای تکذیب حق دانسته و درباره‌ی انکار آنها فرموده است: {بَلْ كَذَّبُوا بِمَا لَمْ يُحِيطُوا بِعِلْمِهِ وَلَمَّا يَأْتِهِمْ تَأْوِيلُهُ كَذَلِكَ كَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَانْظُرْ كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الظَّالِمِينَ} [1]
یعنی: «بلکه آنان چیزی را تکذیب می‌کنند که اصلاً آگاهی از آن ندارند و واقعیّت آن برای ایشان روشن نشده است، به همین منوال هم پیشینیان تکذیب می‌کردند، بنگر که سرانجام ستمکاران به کجا کشید!»

اين مغالطه دو جنبه دارد:
أ) وجه سلبی: قضیه‌ی x تا کنون اثبات نشده و دلیلی برای آن وجود ندارد، بنابراین مردود است؛ مانند آنکه فردی به دلیل نیافتن دلیلی بر وجود جن، منکر وجود آن باشد!
ب) وجه ایجابی: قضیه‌ی x درست است، زیرا بطلان آن با دلیل ثابت نشده است؛ مانند آنکه فردی معتقد به شانس باشد، زیرا دلیلی برای مردودبودن‌اش نیافته باشد!
حال آنکه حکم‌کردن به صدق یا کذب یک گزاره نیازمند دلیل است و نمی‌توان گفت که گزاره‌ی p صادق است، چون دلیلی بر کذب‌بودن‌اش به دست نیاورده‌ایم و یا اینکه گزاره‌ی q کاذب است، زیرا دلیلی بر صدق آن یافت نشده است. [2]

برای همین گفته‌اند که «ندانستن یک چیز، دانستنِ نبود آن نیست، و عدم اطلاع ما به حقایق ثبوت آن حقایق را نفی نمی‌کند» [3]، و می‌توان حقائق را به این شکل تقسیم نمود:
1) آنچه با عقل دانسته شود، مانند آنکه یک نصف دو بوده و کل از جزء بزرگ‌تر است.
2) آنچه با حس دانسته شود، مانند آنکه بگوییم آن سیب سرخ است، صدای سعید زیباست و آتش سوزاننده است.
3) آنچه با خبر دانسته می‌شود، برای نمونه می‌‎توان به رخدادهای پیشینیان اشاره کرد که نه مقتضای عقل بوده و نه برای مردم زمانه‌ی ما محسوس هستند، اما علم و معرفت نسبت به آن وقایع حاصل شده است و کسی به انکار آن نمی‌پردازد.
4) آنچه مقتضای عقل نیست، حس راهی به دریافتن آن ندارد و خبری نیز از آن به ما نرسیده و از مجهولات محسوب می‌شود.

ادامه...
✾•┈┈••✦❀✦••┈┈•✾
@no_atheism
(رد شبهات ملحدین)