اهتمام مسلمانان به علم شیمی

پیش از تمدن اسلامی، علم شیمی چیزی جز تلاش‌هایی شکست‌خورده برای تبدیل مواد ارزان‌قیمت به طلا و نقره نبود که ظاهراً بر عقل و استدلال منطقی بنا شده بود و فرسخ‌ها با روش علمی مبنی بر تجربه فاصله داشت، تا آنکه دانشمندان مسلمان ظاهر شده و به تجربه‌ی علمی و به‌کارگیری حس و عقل با هم برای رسیدن به حقایق علمی استناد کردند، پس علم شیمی با قواعد و اصولی پدید آمد و «جابر بن حیان» اولین دانشمندی بود که این علم مهم را تأسیس نمود، تا جایی که تا مدت‌ها این علم به «صنعت جابر» شناخته می‌شد!

جابر بن حیان، تجربه را اساس کار قرار داد و به اهمیت‎‌دادن به تجربه و دقت ملاحظه دعوت کرد که منهج تجربی بر همین اصل استوار است، می‌گوید: «ملاک تکامل این علم در کار و تجربه است؛ پس آنکه کار نکند و تجربه نیابد، به جایی نخواهد رسید!» [1]

ویل دورانت می‌گوید: «شیمی، به عنوان یکی از علوم، تقریباً از مبدعات مسلمین است، زیرا آنها مشاهده دقیق و تجربه علمی و توجه به ثبت نتایج را بر محصول کار یونانیان که، چنانکه می‌دانیم، به بعضی تجربیات و فرضیات مبهم انحصار داشت بیفزودند.» [2]
و جرجی زیدان می‌گوید: «نخستین مردمی هستند که موضوع تقطیر، ذوب شدن، متبلور شدن، تبدیل مایعات و جوشانیدن (تصعید) را دانستند و کیمیای قدیم را به آن معنی که قدماء تصور می‌کردند، موهوم و بی‌اساس اعلام داشتند.» [3]

جابر بن حیان کتاب‌های بسیاری نوشت که بسیاری از آن کتب به لاتین ترجمه شده و نزدیک یک هزاره، مرجع مهمی در علم شیمی به حساب می‌آمد؛ این کتاب‌ها شامل ترکیبات شیمیایی زیادی بودند که پیش‌تر شناخته‌شده نبودند و این نکته بود که مؤلفات ایشان را زیر ذره‌بین بررسی علمای مشهور غربی مانند کوب، برتوله، کراوس، هولمیارد (که انصاف به خرج داده و جابر را در صدر نشاند و شک‌هایی که بعضی دانشمندان مغرض درباره‌ی او منتشر کرده بودند را رفع کرد) و سارتون قرار داد.

بعدها رازی (311 هجری / 923 میلادی) بر کتب جابر تلمذ کرده و نقش مهم دیگری در علم شیمی ایفا کرد و این را در مقدمه‌ی کتاب‌اش «سر الأسرار» به صورت مدون درآورد؛ او می‌گوید: «در این کتاب آنچه فیلسوفان قدیم از جمله اغاثا دیموس، هرمس، ارسطو طالیس، خالد بن یزید بن معاویه و استادمان جابر بن حیان نوشته‌اند را شرح داده‌ایم که در آن ابوابیست که مانند آن دیده نشده استز این کتاب مشتمل بر شناخت سه نوع است: شناخت گیاهان دارویی، شناخت ابزارها و شناخت تجربه‌ها.» [4]

خلاصه‌ی مطلب آنکه مسلمانان مهم‌ترین اساس‌ها و اسرار علم شیمی را کشف کردند و مهم‌ترین دست‌آوردهای آنان از این باب عبارتند از: آب نقره (اسید نیتریک)، زیت‌الزاج (سولفوریک اسید)، اسید نیترو هیدروکلریک، سنگ جهنم (نیترات نقره)، سلیمانی (کلورید جیوه)، اکسید جیوه، ملح‌البارود (کربنات پتاسیم)، کربنات سدیم و آهن سلفید. همچنین آنان الکل، پتاش، روح‌النشادر، آرسنیک، سرمه و نیز قلیایی‌هایی که در زبان‌های اروپایی به اسم عربی‌شان یعنی «Alkaki» وارد شد [5] و در تاریخ تمدن نیز آمده است: «انبیق را اختراع کردند و نام آن نیز از ایشان است. تعداد زیادی مواد را تجزیه کردند و درباره سنگها تألیفاتی داشتند. مواد قلیایی و اسیدها را مشخص کردند و درباره موادی که به یکی از این دو تمایل دارد مطالعه کردند.» [6]
آنان، همان‌هایی بودند که علم شیمی را در معالجات پزشکی و داروسازی به کار بردند؛ ویل دورانت می‌نویسد: «رازی روش‌های تازه‌ای از قبیل مرهم جیوه و استفاده از روده‌ی حیوان در بخیه زدن زخم کشف کرد.» [7]

نویسنده: د. راغب سرجانی
ترجمه با زیاده و نقصان: «رد شبهات ملحدین»

پی‌نوشت‌ها:
[1] جابر بن حیان: کتاب التجرید، ضمن مجموعه‌ای که هولمیارد تحقیق و نشر کرده است: مصنفات في علم الکیمیاء للحکیم جابر ابن حیان، پاریس 1928 م.
[2] تاریخ تمدن، ترجمه احمد آرام و دیگران، فرانکلین، ج 4، ص 313.
[3] تاریخ تمدن اسلام، ترجمه علی جواهر کلام، امیر کبیر، ص 606.
[4] به نقل از علی بن عبدالله الدفاع، روائع الحضارة العربیة الإسلامیة في العلوم، ص 277.
[5] دونالد ر. هیل: العلوم والهندسة في الحضارة الإسلامیة، ترجمه‌ی احمد فؤاد پاشا، صص 126-120
[6] تاریخ تمدن، ج 4، ص 313.
[6] همان، ج 4، ص 433.

https://bit.ly/2GN9lII
✾•┈┈••✦❀✦••┈┈•✾
@no_atheism
(رد شبهات ملحدین)