درس‌های ماندگار کارل پوپر برای جامعه و حکمرانی
جوهره نظری اثر در یک نگاه
بزرگ‌ترین خطای تاریخ فلسفه سیاسی از نگاه کارل پوپر، درگیر شدن در این پرسش انحرافی بوده است: «چه کسی باید حکومت کند؟» (افلاطون پاسخ می‌داد: داناترین‌ها؛ مارکس پاسخ می‌داد: پرولتاریا؛ و دیگران: نژاد برتر یا شایستگان). پوپر این پارادایم را واژگون می‌کند و پرسش حیاتی و نجات‌بخش مدرنیته را پیش می‌کشد: نهادهای سیاسی را چگونه طراحی کنیم تا حاکمان ناتوان یا بدکار، بدون خون‌ریزی و پیش از وارد کردن خسارت‌های جبران‌ناپذیر، عزل و مهار شوند؟
جامعه باز مدعی ساختن بهشت روی زمین نیست؛ بلکه جامعه‌ای بر پایه عقلانیت نقادانه، پذیرش خطاپذیری انسان و آمادگی دائمی برای اصلاح مسالمت‌آمیز خطاها است.
تبارشناسی توتالیتاریسم: افلاطون، هگل و مارکس
پوپر نشان داد که ریشه‌های استبداد مدرن بر شالوده فکری سه متفکر بزرگ بنا شده است که هر یک گوشه‌ای از دیوار جامعه بسته را بالا بردند:
▫️افلاطون و معماری جامعه منجمد: افلاطون با هراس از بی‌ثباتی و پویایی جامعه، نسخه مهندسی کل‌نگر و آرمان‌شهر ایستا را پیچید. او با سپردن انحصاری کلید حقیقت به دست فیلسوف-شاهان، اصالت فرد را در پای بقای دولت قربانی کرد و هرگونه پویایی اجتماعی را انحطاط نامید. میراث افلاطون، مشروعیت‌بخشی به این باور بود که یک طبقه یا نخبه خاص، حق دارد سرنوشت کل جامعه را بر اساس حقیقت فرضی دیکته کند.
▫️هگل و تقدیس ساختار قدرت: هگل با مفهوم‌پردازی پرستش دولت، بوروکراسی و حاکمیت را تجلی عینی روح در تاریخ دانست. او با ادعای کشف مسیر پیشرفت تاریخ، منطق حقانیت زور را تئوریزه کرد؛ به این معنا که هر جریان پیروز، نماینده عقلانیت تاریخی است. میراث هگل، ابداع زبان پیچیده و رمزآلود برای مسدودسازی عقل نقاد و نشاندن منافع دستگاه اداری به جای حقوق اساسی شهروندان بود.
▫️مارکس و توهم پیشگویی نامشروط: مارکس با نیت عدالت‌خواهی، اما با اتکا بر ماتریالیسم تاریخی و جبر اقتصادی، جامعه را درون ریل‌های محتوم تصور کرد. او پیش‌بینی علمی را با پیشگویی تاریخی خلط کرد و باور داشت جامعه بی‌طبقه لزوما رخ می‌دهد. میراث مارکس، تجویز ویران‌سازی کامل موجود برای ساختن جامعه مطلوب و توجیه سرکوب به نام تسریع تولد فردای قطعی تاریخ بود.
پیوند مشترک این سه تفکر، تاریخ‌باوری (Historicism) و اعتقاد به قوانین تغییرناپذیر تاریخ است؛ خطایی معرفتی که راه را بر خوداصلاحی می‌بندد و خطا را به سطح جنایت ارتقا می‌دهد.
۱/۲
Post #355
143
- 👍 1