📚 محقق‌التاریخ؛
روایت ملا اسکندر از تاریخ ساسانیان و حافظهٔ تاریخی زرتشتی

کتابی ارزشمند برای شناخت نگاه یک نویسندهٔ زرتشتی در روزگار قاجار به تاریخ ایران

در میان آثار تاریخی که از روزگار قاجار به ما رسیده‌اند، کتاب «محقق‌التاریخ؛ تاریخ کرمان و پادشاهی ساسانیان» جایگاهی درخور توجه دارد.
ارزش این کتاب تنها در گزارش رویدادهای روزگار ساسانی نیست؛ بلکه از آن رو نیز اهمیت دارد که تصویری از نگاه یک نویسندهٔ زرتشتی ایرانی به گذشتهٔ سرزمین خود، فروپاشی شاهنشاهی ساسانی و سرگذشت جامعهٔ زرتشتی در سده‌های پس از آن به دست می‌دهد.

این اثر برای شناخت تاریخ‌نگاری زرتشتیان ایران در روزگار قاجار و بررسی چگونگی انتقال یادمان‌های تاریخی ایران باستان از نسلی به نسل دیگر، منبعی شایان توجه است.

نویسندهٔ کتاب؛ ملا اسکندر فرزند ملا گشتاسپ
کتاب «محقق‌التاریخ» نوشتهٔ ملا اسکندر، فرزند ملا گشتاسپ کرمانی است.
بر پایهٔ اطلاعاتی که در معرفی چاپ جدید کتاب آمده، ملا گشتاسپ از منجمان نامدار روزگار خود و از چهره‌های شناخته‌شدهٔ یک خاندان زرتشتی در کرمان بوده است.
در پیشگفتار چاپ جدید نیز به پیشینهٔ این خاندان و جایگاه آن در جامعهٔ زرتشتی کرمان پرداخته شده است.

کتاب در روزگار قاجار نوشته شده و به تاریخ کرمان و پادشاهی ساسانیان می‌پردازد.
نسخهٔ بازماندهٔ آن در آکادمی سنت‌پترزبورگ روسیه نگهداری می‌شود.
این نکته اهمیت ویژه‌ای دارد؛ زیرا نشان می‌دهد بخشی از میراث مکتوب زرتشتیان ایران، افزون بر کتابخانه‌ها و مجموعه‌های داخل ایران، در مراکز نگهداری نسخه‌های خطی در بیرون از کشور نیز محفوظ مانده است.

چاپ جدید کتاب با ویرایش و پژوهش شهاب‌الدین سمنان و گودرز رشتیانی و به کوشش انتشارات فروهر در سال ۱۳۹۸ خورشیدی منتشر شد.
این چاپ، دسترسی پژوهشگران و علاقه‌مندان به تاریخ ایران و جامعهٔ زرتشتی را به اثری که پیش‌تر کمتر در دسترس عموم بود، آسان‌تر کرد.

محتوای کتاب؛ از تاریخ ساسانیان تا روزگار پس از فروپاشی شاهنشاهی
«محقق‌التاریخ» بخشی از تاریخ ایران را از آغاز فرمانروایی ساسانیان تا پایان آن دنبال می‌کند. در این کتاب، از شاهان ساسانی و رویدادهای مهم دوران آنان سخن گفته شده و برای بازگویی ترتیب فرمانروایی شاهان پایانی این دودمان نیز از روایت‌های شناخته‌شده، از جمله شاهنامه، بهره گرفته شده است.

بخش مربوط به ساسانیان بیش از شصت برگ از کتاب را در بر می‌گیرد. با این همه، اهمیت اثر را نباید تنها با شمار برگ‌های آن سنجید. آنچه کتاب را شایستهٔ بررسی می‌کند، هم محتوای تاریخی آن است و هم دیدگاهی که از خلال روایت‌ها و داوری‌های نویسنده آشکار می‌شود.

یکی از بخش‌های مهم کتاب، گفت‌وگوی شاهزاده‌ای ساسانی با خلیفه است.
چنین گفت‌وگویی را باید در بستر تاریخ‌نگاری روزگار قاجار بررسی کرد: متنی که در آن نویسنده می‌کوشد گذشتهٔ ایران را از دیدگاه خود بازگو کند و دربارهٔ سرنوشت شاهنشاهی، دگرگونی‌های پس از آن و جایگاه ایرانیان در تاریخ بیندیشد.

این گفت‌وگو به‌خودی‌خود سندی هم‌زمان با رویدادهای سدهٔ هفتم میلادی نیست؛ بلکه بخشی از روایتی تاریخی است که در دوره‌ای بسیار دیرتر نوشته شده است. بنابراین، برای شناخت اندیشهٔ تاریخی نویسنده و جامعه‌ای که به آن تعلق داشته اهمیت دارد، اما جزئیات آن را باید با دیگر منابع تاریخی سنجید.

فروپاشی ساسانیان در حافظهٔ تاریخی زرتشتیان
پایان شاهنشاهی ساسانی تنها دگرگونی یک حکومت نبود. این رویداد با تغییرات گستردهٔ سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و دینی در ایران همراه شد. جامعهٔ زرتشتی در سده‌های پس از آن، در شرایطی ناگوار به زندگی ادامه داد و با دگرگونی‌های ناشی از فرمانروایی‌های جدید روبه‌رو شد.

برای زرتشتیان ایران، یادآوری روزگار ساسانیان می‌توانست فراتر از یادکرد شاهان و جنگ‌ها باشد.
این گذشته با خاطرهٔ نهادهای دینی، جایگاه موبدان، سنت‌های فرهنگی، زبان‌ها و نوشته‌های کهن و دگرگونی‌های زندگی اجتماعی پیوند داشت.
ازاین‌رو، بازگویی فروپاشی ساسانیان در آثار نویسندگان زرتشتی را باید در چارچوب کوشش آنان برای نگهداری حافظهٔ تاریخی جامعه‌شان نیز مطالعه کرد.

البته نباید همهٔ نوشته‌های زرتشتیان در روزگار قاجار را یکسان دانست یا گمان کرد که هر روایت آنها عیناً از یک سند هم‌زمان با رویدادهای باستانی برگرفته شده است.
هر اثر، تاریخ نگارش، منابع، هدف و شیوهٔ روایت خود را دارد. ارزش پژوهش تاریخی در آن است که این روایت‌ها را هم جدی بگیرد و هم با دیگر داده‌ها مقایسه کند.

از یزدگرد سوم تا یادمان‌های تلخ شکست
👇🏻👇🏻