Negızdelgen jol | نگيزدلگن جول

Сапа маңызды деп айтатын лагерь бар ғой. Соған қосымша түсінік бере кетейік. Имам әл-Ғазали رحمه الله әл-Хәлил ибн Ахмад әл-Фараһидиден (лингвист) мына сөзді келтіреді:

«قال الخليل بن أحمد : الرِّجالُ أَرْبَعَةٌ:
رَجُلٌ يَدْرِي وَيَدْرِي أَنَّهُ يَدْرِي، فَذَلِكَ عَالِمٌ فَاتَّبِعوهُ،
وَرَجُلٌ يَدْرِي وَلَا يَدْرِي أَنَّهُ يَدْرِي، فَذَلِكَ نَائِمٌ فَأَيْقِظوهُ،
وَرَجُلٌ لَا يَدْرِي وَيَدْرِي أَنَّهُ لَا يَدْرِي، فَذَلِكَ مُسْتَرْشِدٌ فَأَرْشِدوهُ،
وَرَجُلٌ لَا يَدْرِي وَلَا يَدْرِي أَنَّهُ لَا يَدْرِي، فَذَلِكَ جَاهِلٌ فَارْفُضوهُ (أو فاجتنبوه).»

(Мұндағы 3-ші және 4-ші тармақтарда кейбір басылымдарда «فَعَلِّموهُ» (оқытыңдар) немесе «فَارْفُضوهُ» / «فَاجْتَنِبوهُ» (одан бас тартыңдар / аулақ болыңдар) деген сөздер қолданылады).

«Адамдар төрт тоққа бөлінеді:
Білетінін білетін адам — ғұлама, соңынан еріңдер.
Білетінін өзі білмейтін адам — ұйқыдағы жан, оны оятыңдар.
Білмейтінін білетін адам — ізденуші, оған жол көрсетіңдер.
Білмейтінін де білмейтін адам — надан, одан аулақ болыңдар»

Осы әр топтағылар санына қарай пирамида секілді. Ең азы ғұлама. Одан саны көптеу болғанымен әлі де азы – ұйқыдағы жан. Қалғандары былай да түсінікті шығар. Қытай сияқты алпауыттың миллиардтан көп адамы болғанымен ғылымын да, экономикасын да көтеріп, алдыңғылардан етуге қызмет етіп жатқандары 2-3 млн. Сол 2-3 млн 100-200 млн ізденушіні бағыттап жатыр десек те болады. Қалғаны Абай رحمه الله атамыздың 37-қара сөзіндегі «Ебін тап та, жөнге сал» жөнге салынып жатыр. Ебін таба алмасаң, сыртқы күштер революцияны оңай жасай салады.

Бізде де ұйқыдағы жандар бар, ізденуші көп. Ізденушіге бағыт берсең, сонда қарай ойысады. «ЛГБТ, феминизм деген дұрыс» деп бағдар берсең, солай кете береді. Сыртынан қарап: «ақылды, білімді жігіт қой, неге олай болды екен» деп ойлануың мүмкін. «1-2 бала жетеді» десе, олардың генофондтан жойылу қаупі бар.

Оларды үлкен тұлға боп немесе мемлекеттің деңгейде бағыттамасаң, әулиелер сөзімен және амалымен әсер етпесе, басқаша қиын. Одан бөлек әлеуметтік институционализм бар. Егер ұйқыдағы жандар мен ізденушілер 4-5 балалылармен өмір сүріп, солардың ортасында болса, ықпалымен олар да 4-5 балалы болады деген ғылыми факт бар.

الله أعلم

Оның жарыққа шыққан еңбектері:

«Тәжуид хүкімдері» (1908 ж., Каримовтар баспаханасы) — Құран сөздерін дұрыс махражбен (дыбыстардың шығу орнымен) және дыбыстық сипаттарға сай көркем оқу ережелерін түсіндіретін еңбек. Онда араб әріптерінің дыбысталуы, созылу, тоқтау (уақф) және жасыру сияқты тәжуид қағидалары қазақ ұғымына лайықталып жүйеленген.

«Қазақ әліппесі» (1910/1912 жж.) — араб графикасы (төте жазу) негізінде қазақ жастарын сауаттандыруға арналған алғашқы оқулықтардың бірі. Кiтап тек әріп танытумен шектелмей, тәрбиелік, ғылым-білімге үндейтін ғибратты насихаттарды да қамтыған.

«Мұхтасар ғылым хал» — ислам шариғатының негізгі шарттарын, ғибадат пен діни әдеп қағидаларын қарапайым тілмен түсіндіретін бастауыш оқу құралы.

Зәкәрия Ерғалиұлы — ХХ ғасыр басындағы аласапыран заманда қазақ баласының көкірек көзін ашып, қараңғылық түнегіне шамшырақ жаққан бірегей ағартушы, ойшыл әрі қалам қайраткері. «Мұхаммадия» сияқты білім ордасынан сусындап, Қазанның баспаханаларында ұлт болашағы үшін тер төккен ол өз заманының заңғағар зиялысы ретінде азаттық пен білімнің ұлы ұранын көтерді. Қаламды қару етіп, Бөкей ордасында шыққан алғашқы баспасөз басылымдарының басында тұрғанда да, «Қазақ әліппесі» мен діни-ғұрыптық еңбектерін төте жазумен халыққа ұсынғанда да оның жалғыз-ақ мұраты болды: ол — ұлттың рухын ояту, санасын серпілту, өзінің кім екенін ұмыта бастаған елге тарихи жадының тереңдігін ұқтыру. Зәкәрия Ерғалиұлының қалдырған әрбір әрпі мен әрбір сөзі — бүгінгі ұрпаққа өз тамырынан ажырамауды, бабалар салған білім мен азаттық жолынан таймауды міндеттейтін мәңгілік алау.

Бұл үзінді Зәкәрия Ерғалиұлы деген Бөкей Ордалық ағартушы әрі алғашқы қазақ әліпбиін жасақтаушылардың бірі саналатын кісінің "Тәжуид үкімдері" деген еңбегінен үзінді, әр сөзіне зер салып оқып шығуларыңызды сұраймын: Әй балалар ! Сіздер жоқ едіңіз, Алла Тағала сіздерді бар етті. Анаңыздың тар құрсағынан кең дүниеге шығарды. Бұның үшін Алла Тағалаға шүкір қылыңыз ! Мұның соңында ата-аналарыңыз да сіздерді ғылым, әдеп үйренсін жақсы тәрбиеленсін, өзіміз өлген соң, артымызда Құран шығарып, дұғагөй болып, бір пайдасы тимес пе деп мектепке берді. Енді сіз де бұның қадырын біліп ата-аналарыңыздың ижтиһадын (тырысқанын) босқа шығармаңыз ! Оқыңыз ! Құранды жақсы үйреніңіз ! Құранменен дүние һәм ақырет мақсұтыңызды табарсыз, пайғамбарымыз Мұхаммед салла аллаһу алейһи уә сәләм әзіретлеріміз де айтқан ғой "сіздің ізгілеріңіз Құранды өзі үйреніп, кісіге үйреткен кісі" деп. Ей, балалар ! Бұлай болған соң бәріміз де Құранды жақсы айтып үйренуге тырысайық."

Бөкей Орданың 200 жылдығы атты еңбектен үзінді:
Қырғыздар діні бойынша мұсылман, сүннет жолындағылар. Оларда қазандық бірнеше молладан басқа, қажетті мөлшерде дін қызметкерлері ұзақ уақыт бойы болмады, бірақ Жәңгір өз арасында дін иелерін, өз қырғыздарынан шыққан діни қызметкерлерді тәрбиелеу үшін барлық мүмкін күш-жігерін жұмсады, сол себепті балаларды да, ересектерді де Орынбор мектептеріне және өз ордасының әр жерінде тұрған ең жақсы молдаларға оқуға берді. Жиырма жылдық талпыныстың нәтижесінде ол мақсатына жетті: киіз үйлер мен бас мешіттегі молда орындарына жергілікті қырғыздарды қойды. Қазіргі уақытта ордада бірнеше молдасы бар ахун бар, ал ордада әр 170 киіз үйге шаққанда бір-бірден, барлығы 139-ға жуық молда бар. Дін қызметкерлерінің ешқандай ерекше құқықтары жоқ және олардың ұстау қаражаты діни рәсімдерді атқарғаны және балаларды оқытқаны үшін берілетін ерікті садақалардан түседі. Ордадағы ахун мен молда ханның кезінде садақалардан бөлек, оның көмек-жәрдемақыларымен де қамтамасыз етілді.

Вообще Джувейни, Рази и другие летописцы писали, что монголы пришли как наказание для мусульман из-за их отхода от религии, множества грехов и распространения ереси.

Вообще багдадский халиф после эпохи захвата власти в халифате тюрками стал очень напоминать папу римского.

- Халиф обладает такой же символической властью - духовного лидера суннитов, как папа католиков.

- Халиф реально правит лишь в городской черте Багдада, а папа в Риме.

- Основная власть халифа в том, что он мог даровать титул султана (обладателя светской мусульманской власти) различных локальным правителям - эмирам и ханам, а мог и отказать в этом. Это влияло на легитимность правителя среди религиозных ученых и простолюдинов.
Также и папа римский мог отлучить от церкви различных христианских правителей. Отлучение от церкви являлось легитимной причиной для других христианских правителей завоевать владения отлученного. Они зачастую подкупали папское окружение, чтобы тот отлучил какого нибудь князя от церкви.

Кстати забыл написать. В источниках есть сведения, что именно багдадских халиф призвал монголов сокрушить хорезмшахов еще до Отрарского инцидента.

1905 жылы Орал облысының және Торғай облысының Петербургқа депутат болып барған ізгі ишандарының һәм билерінің дін тұрғысындағы һәм жер тұрғысындағы әр министрлерге ұсынған сөздері

Семиречия тағы Семипалатинский, Ақмолинский, Торғайский, Оралский, Сырдариянский облыстардағы Ұлы жүз, Орта жүз, Кіші жүздің қазақтары көнеден ислам дінімен амал қылады һәм қазақтың нақылынан білінеді: даңқты Өзбек ханның патша болуынан көп бұрын қазақ халқы мұсылман екен. Қазақтың мұсылман екендігі соңғы уақыттардағы тарихтарда жазылып, документпен дәлелденеді ...
... Бірақ қазақ халқы татарлар жоқ және келмеген уақыттарда мұсылман болып еді һәм әзірде татарсыз да мұсылман еді ...
... Осы себепті қазақ халқы осы күнге шейін өзінің мекен етіп күнелтіп келе жатқан жерін мәңгіге ұрпаққа өзімнің ешкімнің ортағы жоқ жерім деп есептейді ...

Монгольское нашествие на мусульманские земли были наверное больше благом чем злом.

Хорезмшах хотел сбросить аббасидского суннитского халифа в Багдаде и посадить на халифат шиита-алида. А Хорезмшахи управляли огромное территорией от Сырдарьи до Ирака. Монголы своим вторжением не дали этому случиться.

Тюрко-мусульмане Караханиды в Жетысу и Южном Казахстане уже как более полувека находились под властью киданьских гурханов (каракитаев). Эти ребята были религиозно-нетерпимыми. Монголы сбросили киданьское иго с этих земель и были известны своей религиозной терпимостью. Так что местные мусульмане спокойно молились и жили своей жизнью и даже вошли в высшую имперскую бюрократию.

Касательно разрушения Багдада - это произошло уже после смерти Чингиз-хана. И к этому причастны лишь тулуиды во главе с Хулагу. Джучиды были союзниками багдадского халифа (не только Берке и не только по религиозным причинам). Во время осады Багдада джучидские военачальники монгольского войска не спешили действовать активно, за что вроде даже были наказаны.

Когда б Ису я повстречал,
«Воскресни вновь! — ему б сказал. —
Тебя признав за божество,
Народ твой веру потерял»

(с) Шакарим Кудайбердиулы.

Айсаны көрсем егер мен:
«Тіріл,– дер едім,– қайта сен.
Сенi құдай дедi де,
Айырылды халқың дiнiнен».

В этом четверостишии Ш. Кудайбердиулы лаконично выражает исламский теологический взгляд на христианство. Пророк Иса (Иисус) почитается в исламе как один из величайших посланников, однако концепция Троицы и его божественной природы строго отвергается.

​Шакарим использует сильный поэтический прием: он призывает Ису «воскреснуть», чтобы пророк сам увидел трагедию своих последователей. По мысли автора, обожествив человека и возведя его в ранг Создателя («Сенi құдай дедi де»), народ исказил изначальный монотеизм и тем самым потерял свою истинную религию («Айырылды халқың дiнiнен»).

Из речи Кунаева, 1981 г.

📝Слово дня Шер Али-с персидского означает али-Величественный, шер- лев (т.е бесстрашный, храбрый), в казахских именах встречается в таких вариантах как Алишер, Серали, Серғали.

На протяжении почти всего XVIII века мангытская, а затем и коныратская знать Хорезма упорно возводила на престол казахских чингизидов из Младшего жуза, однако в начале XIX века Мухаммед Амин положил этому конец. В монографии по истории Казахского ханства Радик Темиргалиев связывает отказ от этой практики с падением влияния данных правящих кланов внутри самого Младшего жуза.

Иными словами, к началу XIX века связанные с Хивой казахские чингизиды окончательно утратили возможность вмешиваться во внутренние дела ханства.

#nd_заметки

Казахские ханы - Умара аль-Муслимин (Повелители правоверных)

«Бухарский эмир пожаловал его [казахского хана Арынгазы] титулом "Эмир аль-Муслимин" — Повелителя правоверных – и, признавая его единственным ханом, приказал всем бухарским купцам, которые будут проходить через территорию Младшего жуза, платить дань ему одному».

Источник: http://tarih-begalinka.kz/ru/history/modern/figures/aryngazy/

«Одно из первых изданий "Мухтасару-л-викаяти" было осуществлено в 1844 году по заказу и на средства правителя Букеевской (Внутренней) орды хана Джангира (годы правления: 1823–1845). Оно было распространено в количестве 2000 экземпляров среди казахов Букеевской орды».

Источник: Шаблей П. С., Сартори П. Дело Мансурова: империя и суфизм в Казахской степи. — М.: Новое литературное обозрение, 2025. — 302 с. — (Historia Rossica).

Намаз в Букеевской Орде

«Наши султаны [Тауке Букеев и Чуке Нургалиев] еще целый час не давали мне уснуть своим мусульманским богослужением, которое освещалось луной, ярко светившей через дымовое отверстие кибитки. Они опускались на колени, несколько раз касались лбом покрывала, читали нараспев некоторые отрывки, предположительно из Корана, восклицали "Аллаху Акбар!" (Хвала Господу!), поглаживали бороды и поворачивали лица к левому плечу. Этот обряд был повторен рано утром следующего дня, после чего мы отправились дальше.

<...> В большом зале, как уже упоминалось, пять раз в день совершались молитвы; хан [Джангир] часто сам проводил службу, хотя обычно это делал мулла (мусульманский священнослужитель). Во время богослужения казахи снимали свои остроконечные шапки и надевали тюрбан. Нам не возбранялось ходить по залу во время службы; просили лишь о том, чтобы мы не проходили перед лицами казахов, которые все были обращены к окнам».

Источник: Hansteen, Christopher (1784-1873). Reise-Erinnerungen aus Sibirien.