درباره بازار قلابی و سهمیهی بنزین؛
🔹 چرا «بازارِ مبادلهی سهمیه بنزین»
یک بازار اصولی نیست؟گفته میشود اگر سهمیهی بنزینِ شهروندی، قابل خریدوفروش باشد «قیمتِ بازار» شکل میگیرد و بهاینشکل، مسأله بغرنج بنزین حل میشود. این استدلال در ظاهر جذاب بهنظر میرسد اما دارای یک خطای مفهومی است:
اشتباه گرفتن مفهوم «مبادله» با «بازار»برای فهم سادهتر، تصور کنید دولت نان را جیرهبندی کند. سپس به هر نفر کوپنِ نان بدهد و بعد اجازه دهد کوپنها در یک پلتفرم الکترونیکی معامله شوند.
آیا این بازار «بازار نان» است؟
نه؛ این بازاری برای
کوپنِ نان است.
هر مبادلهای، بازار به مفهوم
بازار در علم اقتصاد نیست. اگر در شوروی مردم اجازه پیدا میکردند کفشهای سهمیهبندی شده توسط دولت را در بازاری ثانویه مبادله کنند آن بازار الزاماً یک بازار طبیعی/اصولی برای کفش نمیشد؛ بلکه یک بازار دستساز و غیرطبیعی بود.
بازار واقعی زمانی شکل میگیرد که عرضه و تقاضا آزاد و امکان ورود و خروج بنگاهها وجود داشته باشد. در این حالت، قیمت میتواند سیگنالهایی برای تولید، سرمایهگذاری و مصرف ارسال کند.
در طرح «بازارِ مبادلهی سهمیه بنزین» هیچکدام از این شروط برقرار نیست.
در این طرح:
▫️ عرضه واقعی و آزادانه وجود ندارد و این دولت است که مقدار سهمیه را از قبل تعیین میکند.
▫️ عرضه قابل افزایش نیست؛ و اگر قیمت بالا برود تولیدکنندهی جدیدی وارد نمیشود.
▫️ تقاضا به تقاضای واقعی مربوط نیست بلکه به «حق مصرفِ دولتی» مربوط است.
▫️ دولت همچنان تولیدکننده، فروشنده، تنظیمگر و همهکاره است.
🔹 قیمتی که در چنین فضایی شکل میگیرد، قیمت بازار نیست؛ بلکه قیمتِ کمیابیِ مصنوعی است.
مثال «بازار نان» یا «بازار کفش» را دوباره مرور کنیم. دقیقاً همین اتفاق در «بازار سهمیه بنزین» رخ میدهد. آنچه معامله میشود بنزین نیست، سهمیهی اعطا شدهی دولتی است. تفاوت کلیدی اینجاست: در بازار واقعیِ بنزین، قیمت به تولیدکننده سیگنال میدهد، سرمایهگذاری را تحریک میکند و مصرف را اصلاح میکند. در بازار سهمیه، قیمت فقط بین مصرفکنندگان آنهم در بازاری دستساز و تصنعی، جابهجا میشود و اثر جدی بر تولید، پالایش یا ساختار حکمرانی انرژی ندارد.
به زبان ساده: اگر قیمتی نتواند بر تولید اثر بگذارد، قیمتِ بازار نیست؛ قیمتِ صف است.
«بازار سهمیه بنزین» نه اصلاح است و نه مقدمهی اصلاح؛ فقط شکل پیچیدهتری از توزیع رانت است با ظاهری مدرن.
بازار قلابی دقیقاً همینجاست:
جایی که دولت ساختار معیوب را حفظ کند، اما اسم آن را «بازار» بگذارد.
با این اوصاف در مورد مسأله بنزین، چه باید کرد؟
در
این هشت یادداشت توضیحات و مقدمات را قبلاً عرض کردهام. لطفاً ملاحظه بفرمایید.
✍️ مرتضی کاظمی
🗓 ۳۰ آذر ۱۴۰۴
🔗
t.me/mortezakazemii