☰

💎 نحو | محمول ثانویهٔ اجباری

ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ

◄ (۱). قاضی می‌داند که متهم بی‌گناه است.
◄ (۲). قاضی متهم را بی‌گناه می‌داند.

❂ فعل «دانستن» در هر دو جملهٔ بالا دوظرفیتی یا متعدی است. موضوع بیرونی (فاعل) در هر دو جمله «قاضی» است. تمایز این جمله‌ها در مقولهٔ موضوع درونی (مفعول) فعل است:

◄ (۳). قاضی می‌داند [که متهم بی‌گناه است].
◄ (۴). قاضی [متهم را بی‌گناه] می‌داند.

❂ موضوع درونی فعل «دانستن» که در درون قلاب آمده، در جملهٔ «۳» یک بند متممی/ پیرو و در جملهٔ «۴» یک خرده‌بند است. خرده‌بند بیانگر یک رابطهٔ فاعلی ــ محمولی بی‌زمان است، مانند «پسرک = ‌خسته» و «توقف = ممنوع» در جملات زیر:

◄ (۵). [پسرک ‌خسته] است/ بود/ شد/ خواهد شد/ به‌نظر می‌رسد/ . . .
◄ (۶). [توقف ممنوع]!

❂ در جملهٔ «۳»، «متهم» فاعل بند پیرو است؛ می‌دانیم که فاعل همان نهاد است و با کنشگر فرق دارد. در جملهٔ «۴» هم «متهم» فاعل خرده‌بند است؛ پس چرا با نشانهٔ «را» آمده است؟ چون خرده‌بندها نمی‌توانند به فاعل خود حالت دستوری بدهند. در جملهٔ «۴»، «متهم» حالت خود را از فعل «دانستن» گرفته است و فعل هم عموماً حالت مفعولی می‌دهد.

ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ

◄ (۷). چقدر شما این مسئلهٔ مهم اجتماعی را که می‌تواند باعث تنش بشود، با بی‌توجهی ساده گرفتید.

❂ فعل «گرفتن» در جملهٔ بالا چندظرفیتی است؟ اگر زوائد را از این جمله بزداییم، صورت ساده‌شدهٔ زیر را خواهيم داشت:

◄ (۸). شما [این مسئله را ساده] گرفتید.

❂ در اینجا نیز «گرفتن» دوظرفیتی است؛ یک ظرفیت آن فاعل «شما» است و ظرفیت دیگرش با خرده‌بند «این مسئله = ساده» برآورده شده است. در سنت دستورنویسی فارسی، نقش دستوری «ساده» را تمیز و گاهی مسند خوانده‌اند که این دومی البته دقیق‌تر است:

◄ (۹). شما فرض کردید [این مسئله ساده است].

❂ صفت «ساده» در جملهٔ «۸» در واقع محمول خرده‌بند است و چون محمول اصلی جمله، فعل «گرفتن» است، «ساده» را باید نوعی محمول ثانویه خواند. حضور این محمول ثانویه در جملهٔ موردبحث اجباری است و نمی‌توان آن را حذف کرد:

◄ (۱۰). شما [این مسئلهٔ را ساده] گرفتید/ پنداشتید/ انگاشتید/ محسوب کردید/ قلمداد کردید/ به‌شمار آوردید/ فرض کردید/ . . .

ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ

✔️Secondary predicate = محمول ثانویه
✔️Small clause = خرده‌بند
✔️Argument = موضوع
✔️Case = حالت

@MorphoSyntax