☰

🧊 ساختواژه | صفت مفعولی: فعل یا صفت؟


☆ مقولۀ دستوری «انباشته» در سازۀ «انباشته بود» چیست؟ فعل یا صفت؟ می‌دانیم در سنت دستورنویسی به این صورت ساختواژی، «صفت مفعولی» می‌گویند؛ اما صفت مفعولی یا اصطلاحاً همان «past participle» می‌تواند به هریک از دو مقولۀ دستوری فعل یا صفت تعلق داشته باشد، مانند «gone» که در جملۀ نخست، فعل و در جملۀ دوم، صفت است:

► He has gone. (= he's gone.)
► He is gone. (= he's gone.)

☆ «انباشته» نیز این‌گونه است و می‌تواند فعل یا صفت باشد و حتی حضورش در سازۀ «انباشته بود» هم برای آن‌که مقولۀ آن را دریابیم، کفایت نمی‌کند؛ زیرا «بود» نیز هویت چندگانه دارد و در این مورد می‌تواند فعل کمکی (معین) یا فعل اسنادی (ربطی) باشد. با این نگاه به «بودن»، صفت مفعولی «انباشته» در حالت نخست، فعل و در حالت دوم، صفت است:

◄ او کارگاهش را از تابلو انباشته بود.
◄ کارگاهش از تابلو انباشته بود.

☆ فعل «انباشته» با وند تصریفی ساخته می‌شود و صفت «انباشته» با وند اشتقاقی شکل می‌گیرد؛ و این دومی است که در واژه‌نامه‌ها مدخل می‌شود. صفت مفعولی وقتی جامۀ صفت بر تن می‌کند، ممکن است ویژگی‌های معنایی و/ یا ساختاری پیش‌بینی‌ناپذیر از خود نشان دهد یا حتی به اسم مقوله‌گردانی کند. وانگهی، همۀ صفت‌های مفعولی لزوماً در نقش صفت (وابستۀ پسین اسم) به‌کار نمی‌روند و از این نظر می‌توانند خلأ واژگانی داشته باشند:

◄ بعضی از سربازان به حرف سرگروهبان خندیده بودند.
◄ *سرگروهبان یکی از سربازانِ خندیده را از صف بیرون کشید.

☆ «خندیدن» و «رفتن» دو مصدر ناگذر یا لازم‌اند؛ هر دو به شکل صفت مفعولی «خندیده» و «رفته» درمی‌آیند و در ساخت‌های نمود کامل، در مقام فعل می‌نشینند؛ اما تا به امروز فقط «رفته» با چهرۀ صفت (و اسم) در زبان معیار جلوه کرده و به‌همین دلیل، برخلاف «خندیده»، در فرهنگ بزرگ سخن (۱۳۸۱) مدخلی برای خود دست‌وپا کرده است. در بیت زیر، «رفته» در مصرع نخست، فعل و در مصرع دوم، صفت است:

◄ دلی از دست بیرون رفته سعدی/ نیاید باز تیر رفته از شست

@MorphoSyntax