☰

🔡 آزفا | ستاک چه حالی؟!


1⃣ هرکدام از دستورنویسان شریفی که نخستین بار تصمیم گرفت بگوید فارسی بن مضارع و ماضی (ستاک حال و گذشته) دارد، کار این زبان‌آموزان غیرایرانی را دشوار کرده است. فارسی‌آموز اهل پاکستان با ناراحتی می‌گوید: «دیروز موقع اتو زدن، شلوارم را سوختاندم.» هرچه می‌گویم: «سوزاندم درست است، نه سوختاندم» به کَتش نمی‌رود و اصرار می‌کند که چون این اتفاق دیروز افتاده، باید از ستاک گذشتۀ «سوختن»، یعنی «سوخت»، استفاده کند. می‌پرسم: «پس حکایت "گرداندم" چه می‌شود که بیدل در این مصرع آورده: عنان از هرچه‌ گرداندم به گرد یار گردیدم»؟ می‌گوید: «خطاست؛ گذشتۀ "گرد"، یا "گشت" است یا "گردید"؛ شاعر در اینجا باید می‌فرمود "گشتاندم"».

2⃣ ریشه‌های فعلی در فارسی ستاک حال و گذشته ندارند، بلکه هر ریشه ممکن است دارای یک، دو یا چند گونهٔ واژواجی (= واژگونه) باشد. این‌که کجا از کدام گونه استفاده کنیم، هیچ ربطی به زمان دستوری ندارد که آنها را ستاک حال یا گذشته بخوانیم. ریشۀ «کُش» همین یک گونه را دارد و در گذشته و حال و مصدر و اسم مصدر و صفت مفعولی، /koš/ را می‌نشاند. ریشۀ «سوز» دو گونه دارد: گونۀ آزاد /suz/ و گونۀ وابستۀ /sux/. مانند همۀ ده‌ها ریشه‌ای که در فارسی دو گونه دارند، ریشهٔ «سوز» هم گونۀ وابسته را در کنار هر پسوندی می‌نشاند که با /D/ (= /d/ یا /t/) آغاز شود و گونۀ آزادش را در هر جای دیگر (= شرط دگرجای) به‌کار می‌گیرد. وقتی وند سببی «ــ‌ان» به ریشۀ «سوز» افزوده می‌شود، چون ریشه مجاورت با /D/ را از دست می‌دهد، تابع شرط دگرجای می‌شود و فارغ از زمان دستوری، فعل حال «می‌سوزانم» یا گذشتۀ «می‌سوزاندم» را می‌سازد.

3⃣ ریشۀ «شکن» سه گونۀ رسمیِ /šekas/ و /šek/ و /šekan/ دارد (صرف‌نظر از گونه‌های آزادی که در گفتار به‌کار می‌روند). اولی در کنار هر وندی می‌آید که با /D/ آغاز شود؛ خواه این وند، پسوند گذشته‌ساز باشد (لیوان را شکست)، خواه پسوند اسم‌ساز باشد که اصلاً زمان ندارد (شکست دشمن). دومی در مجاورت پسوند سببی می‌نشیند، فارغ از این‌که در فعل حال یا گذشته بیاید (می‌شکانم/ می‌شکاندم) یا حتی با مصدر سببی به‌کار رود که نشانه‌اش در فارسی «ــ‌دن/ ــ‌تن» است و زمان ندارد (شکاندن). سومی نیز تابع شرط دگرجای است و با فعل حال (می‌شکنم)، صفت فاعلی (شکننده)، ترکیب (قندشکن) و جز آنها همراه می‌شود. به‌هرروی، هرکه تخم لق ستاک حال و گذشته را در دهان مبارک زبان فارسی شکانده، خودش بیاید توضیح بدهد که پس گونهٔ /šek/ دیگر چه صیغه‌ای است یا مثلاً اگر ریشۀ «ساز» دارای ستاک حال /sɑz/ و گذشتۀ /sɑx/ (یا بدتر از آن، /sɑxt/) است، فرق «سازمان» و «ساختمان» در چیست که اساساً زمان دستوری برایشان بی‌معناست.

ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ
🔗 ستاک بی ستاک: توزیع واژگونه‌های فعلی برپایۀ نظریۀ صرف توزیعی
https://jolr.ut.ac.ir/article_78102.html
ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ

@MorphoSyntax