با هم بخوانیم

ارزیابی یکپارچه خطر خشکسالی در حوضه رودخانه سرباز با استفاده از شاخص فازی و توابع کوپولا

خشکسالی چگونه می‌تواند به‌صورت یکپارچه ارزیابی شود تا علاوه بر کمبود بارش، پیامدهای آن بر رواناب و جریان رودخانه نیز در نظر گرفته شود؟
برای پاسخ به این پرسش، سحر مالدار، حمید نظری‌پور و محسن حمیدیان‌پور در پژوهشی با تمرکز بر حوضه آبریز رودخانه سرباز در جنوب شرق ایران، روشی یکپارچه برای ارزیابی خطر خشکسالی ارائه کرده‌اند. این حوضه به دلیل اهمیت رودخانه سرباز به‌عنوان تنها سامانه رودخانه‌ای دائمی منطقه، نقش مهمی در پایداری بوم‌شناختی و توسعه کشاورزی دارد.

روش پژوهش
پژوهشگران چهار شاخص خشکسالی شامل شاخص خشکسالی جریان رودخانه (SDI)، شاخص استانداردشده رواناب (SRI)، شاخص استانداردشده بارش (SPI) و شاخص استانداردشده بارش ـ تبخیرتعرق (SPEI) را در قالب یک شاخص یکپارچه خشکسالی چندمتغیره (MIDI) ترکیب کردند. برای ساخت این شاخص از نظریه مجموعه‌های فازی متغیر و روش وزن‌دهی آنتروپی استفاده شد. سپس، با بهره‌گیری از نظریه دنباله‌ها، رویدادهای خشکسالی بر اساس مدت و شدت مشخص شدند و توابع کوپولا برای تحلیل احتمال وقوع هم‌زمان این دو ویژگی و برآورد خطر خشکسالی به کار رفتند.

یافته‌های اصلی
نتایج نشان داد که شاخص یکپارچه پیشنهادی با شاخص‌های منفرد هواشناختی و هیدرولوژیکی همبستگی مناسبی دارد و در شناسایی رویدادهای تاریخی خشکسالی، حساسیت و کارایی بیشتری نسبت به استفاده از شاخص‌های منفرد نشان می‌دهد.
بر اساس نتایج پژوهش، بیش از ۱۰۰ رویداد خشکسالی در حوضه سرباز شناسایی شد. میانگین مدت این رویدادها ۲٫۲۱ ماه بود و ۹۴٫۶ درصد آن‌ها کمتر از پنج ماه طول کشیدند. این یافته‌ها نشان می‌دهد که خشکسالی در این حوضه غالباً کوتاه‌مدت، اما پرتکرار است و رویدادهایی با شدت‌های متفاوت در طول سال‌های بررسی‌شده رخ داده‌اند.

نتیجه‌گیری
یافته‌های این پژوهش نشان می‌دهد که ارزیابی خشکسالی صرفاً بر اساس بارش یا یک شاخص منفرد نمی‌تواند تمام ابعاد این مخاطره را آشکار کند. ترکیب شاخص‌های هواشناختی و هیدرولوژیکی و بررسی هم‌زمان مدت و شدت خشکسالی، تصویر جامع‌تری از خطر خشکسالی ارائه می‌دهد. ازاین‌رو، استفاده از شاخص MIDI و تحلیل احتمالاتی مدت ـ شدت می‌تواند به پایش خشکسالی، برنامه‌ریزی پیشگیرانه و مدیریت سازگارانه منابع آب در حوضه سرباز و مناطق خشک و نیمه‌خشک مشابه کمک کند.

منبع:

Maldar, S., Nazaripour, H., & Hamidianpour, M. (2026). Integrated drought risk assessment using an entropy-weighted fuzzy index and copula functions: A case study of Sarbaz River Basin, Iran. Water Harvesting Research, 9(1), 96–112. https://doi.org/10.22077/jwhr.2026.11758.1208


👀 Follow us on social media:
Telegram: https://t.me/mohsen_hamidianpour
Instagram: @mohsen_hamidianpour