🔴نظام رزق و منشأ فقر از دیدگاه علامه حکیمی
حکیمی در کتاب الحیات می‌کوشد به یکی از بنیادی‌ترین پرسش‌های اجتماعی و اعتقادی پاسخ دهد:
اگر خداوند روزی همه بندگان را تضمین کرده است، پس فقر، گرسنگی و محرومیت از کجا پدید می‌آید؟
او برای پاسخ به این پرسش، نظام رزق و معیشت انسان را در سه مرحله تحلیل می‌کند .
مرحله نخست: تقسیم الهی
نخستین مرحله، مرحلهٔ «تقسیم الهی» است؛ یعنی مرحله‌ای که خداوند نعمت‌ها، امکانات طبیعی و اسباب زندگی را در جهان قرار داده و برای همه موجودات روزی مقرر کرده است.
حکیمی با استناد به آیات قرآن تأکید می‌کند که:
🔻زمین برای همه انسان‌ها آفریده شده است؛
🔻نعمت‌های الهی اختصاص به گروه خاصی ندارد؛
🔻خداوند روزی‌رسان همه بندگان است؛
🔻هیچ موجودی از قلمرو رزق الهی بیرون نیست.
از این رو، در اصل آفرینش و تقدیر الهی، محرومیت و فقر معنا ندارد؛ زیرا خداوند برای همه موجودات سهمی از رزق و امکانات زندگی قرار داده است.
بر همین اساس، آیات:
«إِنَّ اللَّهَ هُوَ الرَّزَّاقُ ذُو الْقُوَّةِ الْمَتِينُ»
و
«وَكَأَيِّنْ مِنْ دَابَّةٍ لَا تَحْمِلُ رِزْقَهَا اللَّهُ يَرْزُقُهَا وَإِيَّاكُمْ»
به عنوان شاهد آورده می‌شوند تا روشن شود که رزاقیت الهی فراگیر و همگانی است.
🔹بنابراین حکیمی نتیجه می‌گیرد:
در مرحلهٔ تقسیم الهی، نه کمبود رزق وجود دارد و نه کسی از روزی محروم آفریده شده است.
اگر خدا روزی همه را داده است، پس فقر از کجاست؟
پس از اثبات اصل تقسیم الهی، حکیمی پرسش اصلی را مطرح می‌کند:
اگر خداوند روزی همگان را مقدر کرده است، پس این همه:
فقر،
گرسنگی،
شکاف طبقاتی،
محرومیت،
و نابرابری
چگونه به وجود آمده است؟
پاسخ این پرسش در دو مرحله بعدی نهفته است.
مرحله دوم: کسب و طلب
میان «رزق مقدر الهی» و «رزقی که عملاً به دست انسان می‌رسد» فاصله‌ای وجود دارد که نویسنده آن را مرحلهٔ کسب و طلب می‌نامد.
در این مرحله، انسان برای دستیابی به روزی تلاش می‌کند؛ اما نوع این تلاش اهمیت اساسی دارد.
اگر کسب مال از راه‌های مشروع و عادلانه انجام گیرد، سهم انسان با تقسیم الهی هماهنگ خواهد بود؛ اما اگر راه کسب منحرف شود، تعادل نظام اقتصادی نیز بر هم می‌خورد.
نویسنده نمونه‌هایی از انحراف در کسب را برمی‌شمارد:
ظلم و ستم؛
غصب حقوق دیگران؛
رباخواری؛
احتکار؛
کم‌فروشی؛
تقلب و فریب؛
گران‌فروشی؛
سوءاستفاده از نیاز مردم.
🔹از نگاه حکیمی، بسیاری از نابسامانی‌های اقتصادی از همین مرحله آغاز می‌شود؛ زیرا انسان به جای آنکه در چارچوب عدالت حرکت کند، برای دستیابی به ثروت بیشتر به راه‌های نامشروع روی می‌آورد.
از این رو، در روایات سفارش شده است:
در طلب روزی اعتدال داشته باشید و برای رسیدن به مال، مرتکب معصیت الهی نشوید.
مرحله سوم: توزیع
حکیمی مهم‌ترین و حساس‌ترین بخش بحث را در این مرحله مطرح می‌کند.
به اعتقاد او، بخش عمده فقر و محرومیت نه در مرحلهٔ تقسیم الهی و نه حتی در مرحلهٔ کسب، بلکه در مرحلهٔ توزیع ثروت و امکانات شکل می‌گیرد.
در این مرحله، صاحبان قدرت و ثروت می‌توانند:
منابع طبیعی را در اختیار بگیرند؛
بازارها را کنترل کنند؛
قیمت‌ها را تعیین نمایند؛
کالاها و سرمایه‌ها را انحصاری کنند؛
و مسیر گردش ثروت را به سود خود تغییر دهند.
در نتیجه، ثروت‌هایی که باید در جامعه جریان پیدا کند، در دست گروه محدودی متمرکز می‌شود.
پیامد چنین وضعی، پیدایش دو چهره کاملاً متضاد در جامعه است:
در یک سو:
ثروت‌های انباشته،
کاخ‌های مجلل،
رفاه و تجمل.
و در سوی دیگر:
فقر،
محرومیت،
گرسنگی،
و زندگی‌های فرسوده و رنج‌آلود.
🔹به تعبیر نویسنده، در اینجا رشتهٔ «تقسیم الهی» گسسته نشده، بلکه «توزیع انسانی» دچار انحراف شده است.
منشأ واقعی فقر از نگاه روایات
برای تأیید این تحلیل، حکیمی به مجموعه‌ای از روایات استناد می‌کند.
🔺از پیامبر اکرم(ص) نقل می‌کند:
خداوند روزی فقرا را در اموال ثروتمندان قرار داده است.
یعنی بخشی از دارایی اغنیا در حقیقت حق نیازمندان است.
🔺همچنین از امام صادق(ع) نقل می‌شود:
مردم فقیر و محتاج نمی‌شوند مگر به سبب رفتار ثروتمندان.
🔺و از امام موسی کاظم(ع):
اگر عدالت در جامعه برقرار گردد، همه مردم بی‌نیاز خواهند شد.
🔺و نیز از امام حسن عسکری(ع):
ثروتمندان روزی فقرا را می‌خورند.
مجموع این روایات درصدد بیان یک حقیقت‌اند:
🔸فقر نتیجه نرسیدن حق صاحبان حق به آنان است، نه نتیجه کمبود نعمت‌های الهی.
بنابراین:
مسئولیت اصلی فقر متوجه ساختارهای ظالمانه و رفتارهای ناعادلانه انسان‌هاست، نه تقدیر الهی.
🔸در نتیجه، حکیمی به صراحت می‌گوید:
خداوند نعمت را برای همه آفریده است؛ اما حرص، ظلم، انحصارطلبی و بی‌عدالتی انسان‌ها مانع رسیدن آن نعمت‌ها به صاحبان واقعی‌شان می‌شود و از همین‌جا فقر و محرومیت پدید می‌آید.
📚برگرفته از مجموعه الحیات جلد ۴ صفحات ۱۶۷ - ۱۷۲
🔴 |
@mohamadrezahakimi
