💠 علم 💠

تعریف :
ارسطو علم را ، باور صادق موجه تعریف کرد.
علم ( ِ موجه) و معرفت (‌ ِ معتبر ) را معادل و مترادف یکدیگر دانسته ایم.
معرفت یعنی شناخت .
در ادامه‌ توضیحاتی بصورت اشاری برای توجیه این همسان پنداری ارائه شده که مهمترین آن سنجش‌پذیری علوم عقلی ست ، لذا ضمن این که آگاهیم تعاریف ما از علوم کاملا جامع و مانع نیستند ، آن‌ها را به عنوان ابزار و معیار دسته‌بندی شناخت های معتبر در نظر می‌گیریم .

می‌دانیم که ارسطو پایه‌گذار بسیاری از علوم بوده‌ست ، لذا چه بهترست که شناخت ما از علم و تعاریف ما بر اساس تعاریف او پیش برود.

بر همین اساس تعریف ارسطو علم باید سه ویژگی داشته باشد:
۱- یک باورست ، یعنی جمله ای خبری ست نه یک دستور یا بیان یک آرزو
هرچه گزاره به شکل کلی‌تر بیان شود ارزش معرفتی آن بیشترست.
بدون گزاره‌ی کلی نه استدلالی شکل می‌گیرد و نه توان شناخت و پیش‌بینی بدست میآید.
در توضیح انواع استدلال بیان کردیم که استدلال یا مقدمه‌اش قانون کلی ست ( قیاس ) یا هدف و نتیجه‌اش ( استقرا )
و بدون استدلال ، توجیه ( انتقال معرفت ) ممکن نیست.
این مشخصه در علوم تجربی باوج خود می‌رسد.
در علوم تجربی
« قانون یا نظریه ، نظمی همیشگی و پایدار را بیان می‌کند و از نظر منطقی شکل یک قضیه کلی را دارد که با 'هیچ' ، 'همیشه' ، 'هر' یا 'همه' آغاز می‌شود .
برای نمونه :
هرگاه نوری بر صفحه صیقلی بتابد با زاویه مساوی زاویه تابش منعکس خواهد شد .
یا
همواره پنی سیلین باکتری های خاص مقاوم نشده را می کشد.
قوانین آماری نیز کلیت منطقی دارند ، مثلاً می‌گوییم
واکسن وبا در ۷۵٪ موارد موثرست.
این بدان معنی‌ست که همواره در شرایط معمول ، هر جا واکسن وبا به کار رود ۷۵ درصد مردم را علیه بیماری مقاوم می کند.
اما اگر بگوییم نمی‌دانیم واکسن وبا چه می کند .گاهی اثر دارد و گاهی ندارد. حتی میزان درصدش را هم نمی‌دانیم. پیداست که در این صورت سخن ما معرفتی نیست و هنوز کاوش و کوشش بسیار لازم است تا به واکسن وبا معرفت پیدا کنیم.» ( علم چیست/دکتر سروش)
« قانون جاذبه عمومی نیوتن تهی از فایده‌ی معرفتی بود . اگر این‌گونه بیان می شد :
معمولاً اجسام متناسب با جرم خود بعضی از اجسام را با نیروی خاصی به سوی خود جذب می‌کنند و به همین دلیل است که بیشتر اشیا تحت نیروی جاذبه زمین به پایین سقوط می کنند .» ( منطق کاربردی/دکتر خندان)

۲- توجیه‌پذیر و صادق ست. هر باوری برای آنکه مورد قبول جمعی واقع شود و اساسا قابلیت بین الاذهانی شدن داشته باشد باید به نحوی عینی توجیه شود و این میسر نیست مگر با آزمایش یا حداقل یکی از روش‌های معتبر استدلال ( قیاس ، استقرا )
« عینیت در علم معنایش تجربه ‌پذیری همگانی ست » ( علم چیست/دکتر سروش)
بطور خلاصه می‌توان گفت :
«آنچه هویت علمی یک نظریه را تامین و تضمین می‌کند ، اعتبار سنجی و آزمون جمعی آن‌ست.
هویت علمی ، اساسا هویت جمعی چ‌ست و مدعیات علمی وقتی به مجموعه معرفت بشر وارد می‌شوند که به محک آزمون و نقد ، مورد ارزیابی قرار گیرند.»
(مبانی منطق و روش شناسی/دکتر لطف الله نبوی)
آنچه قابلیتِ بین الاذهانی شدن ندارد نمی‌تواند اعتبار چندانی از لحاظ منطقی بدست آورد و مجبورست به مغالطه متوسل شود تا اعتماد جمعی را بدست آورد یا به ابزارهایی که از نظر منطقی توجیه محسوب نمی‌شوند اما توانایی اقناع دارند مانند تطمیع و تهدید و دروغ و حتی زور.
این سخن بدان معنا نیست که اگر کلامی سنجش‌پذیر نبود الزاما بی ارزش ، بی فایده و از اساس خطاست ، بلکه ممکن‌ست نظریه ای از نظر معرفت شناسانه دارای اعتبار نباشد و تایید معرفت شناسانه نگیرد ، اما مثلا در حوزه‌ های شخصی‌تر ، و حیطه هایی که نیازی به توجیه نیست مانند حوزه های ادبی و هنری دارای ارزش و سودمندی فراوان باشد.
قرار نیست همه چیز دارای ارزش شناختی باشد یعنی به تبیین وقایع کمک کنند و قدرت پیش‌بینی انسان را افزایش دهد.
اما نمی‌توان نظری را که فاقد این صفات ( قدرت تبیین و پیش بینی ) ست دارای ارزش معرفت شناسی دانست چرا که اگر قدرت تببین و پیش بینی از معرفت گرفته شود دیگر برای آن چیزی باقی نمی‌ماند ، شناخت بدون قدرت تبیین پدیده و پیش بینی چه سودی دارد و اصلا برای چه بآن پرداخته می‌شود؟!

#ارغنون_پارسی
#فرهاد_طحانی ✍

@mghlte | عصر روشنگری
@persian_organon | ایران‌چراغانی‌دانش