🔷 چه‌گونه سخن بگوییم، چه‌گونه گوش کنیم

از چهار مهارت ارتباطی اساسی، یعنی خواندن، نوشتن، سخن گفتن و گوش کردن، شاید به دو تای آخری کمتر توجه شده باشد. ما خواندن و نوشتن را در مدرسه یاد می‌گیریم. واقعاً یاد می‌گیریم؟ اگر خواندن را به معنی روخوانی و نوشتن را به معنی نگاشتن کلمات روی کاغذ بدانیم، بله. ولی آیا ما می‌توانیم به راحتی نامه، گزارش، پایان‌نامه یا مقاله‌مان را بنویسیم؟ آیا وقتی کتابی می‌خوانیم می‌توانیم خلاصه‌ای از آن‌چه خوانده‌ایم را به‌روشنی برای دیگری بازگو کنیم؟ برای سخن گفتن و گوش کردن حتی در این حد هم آموزش نمی‌بینیم. هرچند کتاب‌هایی در مورد مهارت‌های سخنرانی یا مذاکره می‌توان یافت ولی به‌جرأت می‌توان گفت ما هیچ آموزشی برای تقویت مهارت گوش کردن نمی‌بینیم. 

مورتیمر جی آدلر¹ کوشیده است در کتاب «چه‌گونه سخن بگوییم، چه‌گونه گوش کنیم»² نگاهی موشکافانه به این دو مهارت بیندازد. کتاب اولین بار در سال ۱۹۸۳ منتشر شده است، یعنی ۴۳ سال پس از انتشار کتاب دیگر آدلر، «چه‌گونه کتاب بخوانیم»؛ کتابی که هنوز برخی آن را بهترین مرجع در مورد چه‌گونه کتاب خواندن می‌دانند. 

آدلر در این کتاب در مورد شکل‌های مختلف سخن گفتن صحبت می‌کند. از سخنرانی و تدریس و مذاکره گرفته، تا گفت‌وگو در جمع‌های خانوادگی، جلسات کاری و گفت‌وگوهای دونفره. توصیه‌های خوبی در مورد نحوهٔ آماده کردن و ارائه کردن سخنرانی دارد. از انتخاب موضوع و تهیهٔ محتوا تا زمان‌بندی و چه‌گونگی آغاز و انجام سخنرانی. و البته این‌ها بسته به نوع سخنرانی تفاوت‌هایی دارند. سخنرانی‌ می‌تواند  تخصصی، عمومی یا  آموزشی باشد یا مثلاً به منظور تبلیغات انتخاباتی یا بازاریابی ارائه شود. همهٔ این‌ها در این کتاب به دقت از هم تفکیک شده اند و ویژگی‌های هر کدام جداگانه بررسی شده است.

در یک جلسه‌ٔ سخنرانی یا کلاس درس چه‌گونه باید گوش کنیم تا بیشترین بهره را ببریم؟  آیا باید یادداشت‌برداری کرد؟ صدای سخنران را ضبط کرد؟ همیشه باید از سخنران سؤال پرسید؟ بخش پرسش و پاسخ آخر سخنرانی چه‌قدر اهمیت دارد؟ برای همه‌ٔ این‌ها در این کتاب پاسخی خواهید یافت؛ همین‌طور در مورد اهمیت و آداب و روش گوش کردن در گفت‌وگوهای دو یا چند نفره. بیشتر ما این تجربه را داشته ایم که وقتی با کسی گفت‌وگو می‌کنیم، گاهی اصلاً به صحبت طرف مقابل گوش نمی‌کنیم بلکه در حین صحبت او در حال آماده کردن جواب خودمان هستیم تا به محض توقف او (یا حتی پیش از آن!) حقش را کف دستش بگذاریم. گفت‌وگو ممکن است کاری و جدی باشد یا دوستانه و غیررسمی. در باره‌ٔ همه‌ٔ انواع گفت‌وگو توصیه‌های خوبی در این کتاب هست، حتی مثلاً این که با چه کسانی اصلاً نباید گفت‌وگو کرد.

شاید همه‌ٔ بخش‌های کتاب برای همهٔ خوانندگان جذاب نباشد ولی هر خواننده‌ای دست‌کم بخش‌هایی از کتاب را جالب و مفید خواهد یافت. از دید من تنها نقاط ضعف کتاب یکی این است که در جاهایی از کتاب تکرار دو یا چندباره‌ٔ برخی نکات ملال‌آور می‌شود و دیگر این‌ که نویسنده علاقه‌ٔ زیادی به استفاده از جملات طولانی داشته است، طوری که گاهی یک پاراگراف کامل فقط از یک جمله تشکیل شده است. 

نویسنده در پایان به موضوع مهمی اشاره می‌کند و آن عبارت است از اهمیت گفت‌وگو در زندگی و نقش آن در حل مسائل و مشکلات در مقیاس‌های مختلف: خانواده، سازمان، کشور و دنیا. از این دیدگاه، آشنایی با مهارت‌های گفت‌وگو برای ما بسیار لازم و مفید است. چه‌ خوب است بیاموزیم مشکلاتمان را با گفت‌وگو حل کنیم و باور کنیم که دعوا، جدل و مشاجره، در هر مقیاسی، به ندرت به نتیجهٔ در خوری می‌انجامد (اگر اصلاً بینجامد). چه خوب است یاد بگیریم یک‌دیگر را درک کنیم و ذهن‌هایمان را به هم نزدیک کنیم حتی اگر با هم موافق نیستیم. یاد بگیریم که هر ارتباطی می‌تواند یک بازی برد-برد باشد. 

1. Mortimer J. Adler (1902-2001)
2. How to Speak, How to Listen

@k1samani_channel